Nga natyra tek burimet e jetesës: Pse pyjet e Kosovës kanë rëndësi për të gjithë

Nga Jonas Westerlund, ambasador i Suedisë në Kosovë dhe Hubert Perr, udhëheqës për bashkëpunim i Zyrës së Bashkimit Evropian në Kosovë

Pyjet mbulojnë gati gjysmën e territorit të Kosovës dhe ato formësojnë peizazhin, jetesën dhe zhvillimin afatgjatë të saj. Për breza të tërë, pyjet kanë mbrojtur ujërat, kanë zbutur ndikimet klimatike, kanë mbështetur biodiversitetin dhe kanë mirëmbajtur të hyrat për njerëzit e vendeve rurale. Derisa presionet mjedisore rriten, pyjet mbeten një nga pasuritë më të vlefshme të Kosovës që kërkojnë mbrojtje dhe shfrytëzim të përgjegjshëm.

Pylltaria është gjithashtu një pjesë integrale e shtyllës sociale dhe ekonomike të Kosovës. Pyjet rregullojnë ujërat, parandalojnë erozionin e tokës, deponojnë karbonin dhe mbështesin specie të ndryshme. Për familjet rurale, ato sigurojnë dru zjarri, produkte pyjore jo-drunore dhe punësim, gjerësa mbështesin turizmin dhe përpunimin e drurit. E ardhmja e pyjeve të Kosovës është ngushtë e lidhur me mirëqenien e popullatës të saj. Kjo është arsyeja pse Bashkimi Evropian dhe Suedia mbështetën sektorin pyjor në Kosovë, duke njohur rëndësinë e tij që ka për menaxhimin e qëndrueshëm të burimeve natyrore, zhvillimin rural dhe mbrojtjen e mjedisit.

Çfarë janë mikropyjet dhe cili është roli i tyre në klimën e zonave urbane?

Midis rrugëve të ngarkuara, parqeve dhe qendrave tregtare, një transformim i gjelbër është duke u zhvilluar në heshtje, duke e rikthyer natyrën në shtrirjen urbane të qyteteve. Mikropyjet, zona të vogla me pemë pyjore të mbjella dendur, po mbillen kudo nga Londra në Los Anxhelos. Më shumë se 420 milionë hektarë pyje janë humbur për përdorime të tjera që nga viti 1990, sipas Raportit të OKB-së për gjendjen e pyjeve në botë për vitin 2020. Me më shumë se 85 për qind të popullsisë globale që jeton në zona urbane, mikropyjet në qytete ofrojnë një mundësi thelbësore për të luftuar shpyllëzimin.

Ndryshimi i klimës dhe e ardhmja e kafes!

Ngrohja e klimës dhe moti ekstrem janë përgjegjës për uljen e prodhimit të kafesë, e cila, nga ana tjetër, ndikon gjithashtu në cilësinë e kokrrave të kafesë. Ekspertët e burimeve thonë se ndryshimi i klimës ishte pjesërisht përgjegjës për rritjen globale të çmimeve të kafesë në vitin 2024, gjë që ka ndikuar negativisht në fermat e vogla të kafesë. Deri në vitin 2050, mund të ketë tokë më pak të përshtatshme për kultivimin e kafesë. Megjithatë, kooperativat bujqësore në vendet kryesore prodhuese të kafesë po luftojnë, të mbështetura nga konsumatorët e ndërgjegjshëm.

Çka na udhëzon natyra?

Të jetosh në harmoni me natyrën nuk do të thotë vetëm të kujdesësh për të por njëkohësisht jeta në harmoni me natyrën dhe sipas rregullave të saj siguron edhe vazhdimësinë e jetës dhe shumë përfitime dhe avantazhe. Një nga aspektet më të rëndësishme të riartikulimit të zhvillimit njerëzor është të theksohet nevoja për drejtësi ndaj natyrës dhe qenieve të tjera të gjalla. Ne nuk mund të zhvillohemi nëse jeta jonë nuk rilidhet dhe në ekuilibër, bashkëpunim dhe harmoni me natyrën. Një ekuilibër i mirë midis njohurive vendase dhe shkencës dhe teknologjisë moderne mund të na çojë në një rrugë të gjatë drejt këtij vizioni të ri të zhvillimit të qëndrueshëm njerëzor. Andaj për këtë shumë zbulime të ndryshme të botës moderne janë të bazuara pikërisht në fenomenet natyrore apo edhe në lloje te caktuara bimore dhe shtazore. 

Qeveria daneze premton të mbjellë një miliard pemë brenda 20 vjetëve

Partitë politike në Danimarkë janë dakorduar që të mbillen një miliard pemë për 20 vjet ndërsa 10 për qind e tokave bujqësore të shndërrohen në pyje dhe habitate natyrore për të reduktuar përdorimin e plehrave në kuadër të luftës kundër ndryshimeve klimatike, transmeton Anadolu. Qeveria daneze e koalicionit e përbërë nga Socialdemokratët, Liberalët dhe të Moderuarit njoftoi se ka arritur marrëveshje me Partinë Popullore Socialiste, Partinë Popullore Konservatore, Aleancën Liberale dhe Partinë Social Liberale për "Marrëveshjen Trepalëshe të Gjelbër" që synon transformimin e tokave bujqësore dhe uljen e emetimeve të gazrave serrë me 70 për qind deri në vitin 2030.

Algat diatome, fiksojnë rreth 20% të CO2 së planetit tokë

Diatomet janë alga të vogla njëqelizore, shumë të vogla për t'u parë me sy të lirë. Këta organizma të vegjël janë mjeshtër të kapjes së dioksidit të karbonit nga mjedisi, dhe aq produktivë dhe pjellorë saqë fiksojnë deri në 20% të CO₂ të Tokës. Sipas një studimi të kohëve të fundit, ato janë një nga burimet më të fuqishme në botë për largimin e CO₂ nga atmosfera, duke thithur rreth 10-20 miliardë tonë çdo vit, e barabartë me sasinë e karbonit që kapet çdo vit nga të gjitha pyjet tropikale të botës. Dhe si një bonus shtesë, ato lëshojnë gjithashtu oksigjen si një nënprodukt i fotosintezës.

Ngrohja e oqeanit po ndryshon ekosistemet detare!

Profesoresha në Institutin e Oqeanografisë Scripps në Universitetin e Kalifornisë në San Diego, SHBA. dr. Lisa Levin vuri në dukje se rritja e temperaturave të oqeanit si rezultat i ngrohjes globale i detyron krijesat detare të migrojnë në rajone më të ftohta. Sipas të dhënave nga Administrata Kombëtare Oqeanike dhe Atmosferike e SHBA (NOAA), në 10 muajt e parë të vitit 2024, temperatura mesatare globale u mat 1.94 gradë mbi mesataren e 175 viteve të fundit, ndërsa temperatura mesatare globale e ujit në sipërfaqen e detit ishte 0.99 gradë mbi mesataren. 10 muajt e parë të vitit u regjistruan si periudha më e nxehtë janar-tetor për sa i përket temperaturave të ujit në sipërfaqen e tokës dhe detit.

Ambientalisti që mbjellë pemë në Librin e Rekordeve Guinness

Ambientalisti australian Jimi Cohen, i cili hyri në Librin e Rekordeve Guinness duke mbjellë 30 mijë e 469 fidanë mangrove vetëm në 24 orë në rajonin Kwale të Kenias, tha se qëllimi i tij i radhës është të mbjellë një miliard pemë në grup. Sipas të dhënave nga portali i statistikave online Statista, 28.3 milionë hektarë pyje do të humbasin në mbarë botën në vitin 2023. Kjo shifër tregon një rritje prej 23.8 për qind të humbjes së sipërfaqes së pemëve krahasuar me një vit më parë. Numri i nismave që nxisin mbjelljen e pemëve kundër rritjes së humbjes së sipërfaqeve të pemëve dhe numri i vullnetarëve mjedisorë që japin shembull me veprimet e tyre po rritet gjithashtu.

Pemët luajnë rol të rëndësishëm në klimën e zonave urbane

Pemët ofrojnë përfitime të pamohueshme ftohëse gjatë ditës duke siguruar hije dhe duke reduktuar nxehtësinë përmes avullimit. Megjithatë, hulumtimi i ri zbulon se gjatë natës, mbulesat e pemëve mund të bllokojnë nxehtësinë dhe potencialisht të rrisin temperaturat. Studimi, i udhëhequr nga shkencëtarët nga Universiteti i Kembrixhit, thekson rëndësinë e planifikimit strategjik kur integrohen pemët në peizazhet urbane për të luftuar në mënyrë efektive stresin e nxehtësisë. "Pemët kanë një rol vendimtar për të luajtur në ftohjen e qyteteve, por ne duhet t'i mbjellim ato në mënyrë shumë më strategjike për të maksimizuar përfitimet që ato mund të ofrojnë", tha dr. Ronita Bardhan, një profesoreshë e asociuar në Universitetin e Kembrixhit.

Një marrëveshje për mbrojtjen e pyjeve tropikale të Amazonës

Udhëheqësit japonezë dhe brazilianë ranë dakord të bashkëpunojnë për të mbrojtur pyjet tropikale të Amazonës duke forcuar përpjekjet për të luftuar ndryshimet klimatike, thanë mediat lokale të shtunën. Kryeministri japonez Fumio Kishida, i cili mbërriti në vizitën e tij të parë në Brasilia të premten, u takua me Presidentin Luiz Inacio Lula da Silva, njoftoi Agjencia e Lajmeve Kyodo me bazë në Tokio.

Një libër për botën e egër të Gërmisë!

Libri "Gërmia, bota e egër" nga Alber Krasniqi, i botuar kohës së fundit, është një libër që dokumenton përmes fotografive botën e egër të kësaj zone. Fotografitë që përfshihen në libër janë autotentike të realizuara nga vetë autori gjatë hulumtimeve të tij disa vjeçare. Është libri i parë i këtij lloji që i dedikohet botës së egër të parkut Gërmia dhe ku janë prezantuar kryesisht llojet shtazore përfshirë 103 lloje zogjësh, 15 lloje gjitarësh, 8 lloje zvarranikësh, por edhe lloje tjera shtazësh përfshirë insekte, ujëtokësore dhe disa lloje të florës. Në kuadër të librit janë përshkruar edhe shtigjet e ecjes në Parkun e Gërmisë.

Gazetari legjendar i BBC Sir David Attenborough: Ju zbulova botën. Tani shpëtojeni atë!

Prej pothuaj 70 vitesh, David Attenborough është autori, fytyra dhe zëri rrëfyes i disa prej serive më spektakolare mbi natyrën, që janë shfaqur në televizion. Për të qenë më të saktë, zhanri i dokumentarit mbi natyrën ashtu si e njohim sot, ka lindur me të. Në vitin 1953, pas diplommit në shkenca natyrore dhe dy vite shërbim në Royal Navy, ia doli të bindë BBC dhe Kopshtin Zoologjik të Londrës, që të financonin një sipërmarrje të paprecedentë: të filmonin një djalosh natyralisht që bridhte botën, në kërkim të specieve të rralla. Programi pati një sukses të madh. Që atëherë, Attenborough nuk ka pushuar së dokumentuari jetën tokësore, për BBC-në. Sot, në moshën 96 vjeç pasi ka filmuar çdo qoshe të globit (“përveç shkretëtirës së Gobit: asnjë producent nuk do të më dërgonte atje, por do të më pëlqente shumë”), rikthehet me një dokumentar që ka frymëzimin e një testamenti shpirtëror: A life on our Planet, një jetë në planetin tonë (nga 4 tetori në Netflix), është dëshmia e tij e rënies së biodiversitetit.

Ujëvara e Sotirës: Një copëz e bukurisë së Shqipërisë

Ujëvara e Sotirës  e cila ndodhet vetëm 16 km larg qytetit të Gramshit është një copëz e Shqipërisë e cila meriton të vizitohet. Për një kohë të gjatë ky destinacion turistik nuk ishtë në radarin e turistëvë, si vendas ashtu edhe të huaj. Vetëm dy apo tre vitet e fundit është e dukshme se është rritur interesi për të vizituar këtë përsosmëri të natyrës. Padyshim një nga ujëvarat më të bukura të Shqipërisë, e cila gjendet në rrëzë të Malit të Tomorrit. Veçantia e saj qëndron në faktin se përbëhet nga tre burime që depërtojnë malin nga lartësi të ndryshme (20-100 m), duke krijuar pamje të mrekullueshme. Uji që bie prej saj më pas formon lumin me të njejtin emër. Ky kompozim i paparë i  elementëve si uji, shkëmbinjtë dhe bimët, japin gjithçka ju duhet për qetësinë tuaj mendore dhe shpirtërore. Gjithashtu, kjo zonë ofron edhe mundësi për zhvillimin e aktiviteteve si kamping apo piknik në pjesën e lëndinës mbi ujëvarë.

Irisi, lulja elegante ilire që mban emrin e perëndeshës së ylberit

Të gjithë e njohin si Irisi i Ilirisë ose Iris Illyrica, një lule e familjes botanike Iridaceae me vendlindje në tokat historike të Ilirisë së lashtë. Irisi Ilir është një nga dëshmitë më të bukura të kësaj zone të famshme ballkanase që mbulon Shqipërinë, Kroacinë, Kosovën, Bosnjën, Malin e Zi, Maqedoninë dhe disa zona të Serbisë. Irisi Ilir edhe sot e kësaj dite rritet në gjendje të egër dhe natyrale në të njëjtat pllaja si edhe mijëra vite më parë dhe provon trashëgiminë e famshme të të parëve të shqiptarëve. Ilirët e lashtë e konsideronin Irisin një bimë mjekësore me vlera të shumta për një sërë problemesh shëndetësore përfshirë dhimbjet e kokës. Bima e Irisit Ilir besohej gjithashtu të kishte aftësi të nxiste abortin. Pjesë të kësaj bime janë përdorur në lashtësi kundër djersës dhe në përgatitjen e parfumeve.

Konventa e Bernës monitoron ndikimin e hidrocentraleve në speciet e rrezikuara të Shqipërisë

Konventa e Bernës, në mbledhjen e saj të prillit ka vendosur të monitorojë HEC-in e Skavicës dhe të kërkojë nga qeveria Shqiptare t’i përgjigjet shqetësimeve të përbashkëta të mëposhtme:

• HEC-i i Skavicës në lumin Drini i Zi mund të prekë një zonë të mundshme të Rrjetit Emerald dhe gjithashtu specie të shumta të mbrojtura në Konventën e Bernës, të cilën Shqipëria e ka ratifikuar në ligj.
• Shqetësim i veçantë është për Rrëqebullin e Ballkanit të rrezikuar në mënyrë kritike dhe korridoret e tij migratore. Konventa e Bernës ka theksuar se projekti i HEC-it të Skavicës bie ndesh me Projektin e Rimëkëmbjes së Rrëqebullit, në të cilin Shqipëria ishte propozuesi kryesor për renditjen e rrëqebullit të Ballkanit si një specie rreptësisht e mbrojtur.
• Byroja e Konventës së Bërnës theksoi gjithashtu se projekti mund të prekë tre liqene të rëndësishëm të Ballkanit Perëndimor, duke përfshirë liqenet e Ohrit dhe të Shkodrës.
• Një çështje që kërkon monitorim të ngushtë është përpilimi i Vlerësimit të Ndikimit Mjedisor dhe Social për HEC-in e Skavicës që është ende i pa finalizuar,
• Së fundi, Byroja vuri në dukje mbrojtjen e kafshëve mishngrënësve të mëdhenj, të cilët gjithashtu preken nga HEC-i i Skavicë.

Njihuni me bimën e Aguliçës, vlerat ushqyese dhe mjekësore

Aguliçja (Primula veris L) është barishte shumë e dashur, vendase në Evropën Veriore dhe Qendrore. Ajo rritet e egër në livadhe, kullota të vjetra, fusha dhe në skajet e tokave pyjore. Për më tepër, shpesh është kultivuar në livadhet gjysmë natyrore të jetës së egër, kufijtë e shtëpive. Emri i zakonshëm i aguliçes së vërtetë vjen nga anglishtja e vjetër ‘cuslyppe’, që do të thotë "byreku i lopës". Emri i përgjithshëm Primula vjen nga latinishtja primus, që do të thotë "i pari", një referencë për pamjen e hershme të pranverës së luleve. Në fshatin anglez, të rinjtë bënin një top nga cowslip, të quajtur "tosty tosty", për një lojë në të cilën do të mësonin dashuritë e ardhshme. Fëmijët kishin një përdorim tjetër për lulet: ata do të thithnin nektarin e shijshëm nga qafat e tyre, ndërsa ecnin për në shkollën e fshatit.

Disa këshilla për mirëmbajtjen e bimëve në vazo

Kopshtaria është praktikë e rritjes së bimëve. Bimët zbukuruese rriten në kopshte për lulet, gjethet ose pamjen e përgjithshme të tyre. Rritja e bimëve jashtë në vazo ka shumë përparësi, por ka edhe disa sfida. Në këtë artikull ju ofrojmw disa këshilla për t'ju ndihmuar të mirëmbani siç duhet bimët tuaja në vazo.

Përdorni tenxheren e duhur

Është e rëndësishme të zgjidhni enën e duhur të kopshtit në të cilën do të mbillni bimët. Disa enë kopshtesh janë poroze, gjë që mund të shkaktojë tharjen e shpejtë të tokës. Kontejnerët terrakote dhe vazot e varura njihen për tharjen e shpejtë. Tenxheret metalike gjithashtu mund të rrisin në mënyrë dramatike temperaturën e tokës në tenxhere, duke e tharë shpejt tokën dhe duke djegur bimët tuaja. Ju mund të përdorni tenxhere të bëra nga këto materiale, por duhet t'i monitoroni me kujdes dhe t'i ujisni më shpesh sesa tenxheret prej qeramike plastike ose me xham.

A po ndryshojnë zonat e rritjes së bimëve për shkak të ndryshimeve klimatike?

Nën ndryshimet klimatike, si vera ashtu edhe dimri po bëhen më të ngrohta. Për dhjetë vitet e fundit, çdo e re ka qenë më e nxehta në histori. Në mënyrë kumulative, viti 2020 ka qenë gjithmonë kufiri që shkencëtarët kanë paralajmëruar se ndryshimet do të bëhen të dukshme me sy të lirë. Pas gjysmë dekade, nuk mund të mohohet se jemi në një periudhë të ngrohjes globale. Të gjithë e dimë se ka pasur disa muaj parashikime të papritura të motit, si bora në muajin mars, e cila ka qenë gjithmonë në rajonin tonë, por deri vonë muajt e mëparshëm nuk ishin aq të ngrohtë sa bimët të lulëzuan. Tashmë, kur bimët lulëzojnë në shkurt dhe bora bie në mars dhe i ngrin, pasojat janë të dukshme në mungesën e frutave dhe perimeve që prodhimi ynë ka mundur të kënaqë deri tani.

Mështekna, druri me vlera të jashtëzakonshme për shëndetin

Mështekna (lat. betula pendula) konsiderohet si një nga llojet më të lashta të pemëve në botë. Kjo pemë rritet shpejt dhe në vende ku asnjë bimë ose pemë tjetër nuk reziston dot. Mështekna në fakt është përdorur edhe për të pastruar tokën e ndotur dhe për ta gjallëruar atë. Aftësitë pastruese të mështeknës janë tregues të natyrës mirëbërëse të saj. Çaji i bërë prej gjetheve të mështeknës ka aftësinë të pastrojë dhe t’i japë organizmit shëndet të mirë. Ky çaj është fantastik për shëndetin e lëkurës, kundër inflamacionit dhe për shëndetin e sistemit imunitar.

Këto janë frutat më të shëndetshëm për dietën tuaj

Frutat shpesh konsiderohen si një rostiçeri e shëndetshme dhe për arsye të mirë. Pra, shumë lloje frutash ofrojnë një sërë vitaminash, mineralesh, fibrash dhe antioksidantësh tërësisht natyralë, kështu që ju mund të përfitoni si nga përmbajtja ushqyese e frutave ashtu edhe nga shija e tyre. Ju mund të pyesni veten se cili është fruti më i shëndetshëm për t'u ngrënë? Nutricionistët dhe ekspertët e shëndetit do t'ju ndihmojnë të zgjidhni frutat më të shëndetshme për t'u ngrënë.

Avokado

"Avokado vazhdon të rritet në popullaritet dhe mund të shihet në gjithçka, nga smoothies deri te avokadot e ngrira. Më pëlqen t'i rekomandoj për shëndetin e zemrës, pasi ngrënia e ushqimeve të pasura me kalium si avokado mund të ndihmojë në uljen e efekteve të natriumit", thotë Amy Gorin, MS., RDN, pronar i Plant Based with Amy.