Doktrina e Besimit Publik dhe Mjedisi

Nga Labinot Smakaj

I. Doktrina e besimit publik buron nga e drejta romake dhe më pas nga tradita anglo-amerikane. Ajo nënkupton se disa burime natyrore, si lumenjtë, detet, brigjet dhe ajri, nuk mund të bëhen pronë private sepse i përkasin të gjithë njerëzve. Shteti vepron si kujdestar i tyre për të garantuar përdorimin e drejtë dhe të qëndrueshëm nga brezat aktualë dhe ata të ardhshëm. Pra, doktrina nuk është thjesht një teori moderne, ajo ka rrënjë historike dhe shërben si një mjet juridik për mbrojtjen e burimeve publike.

Reduktohet përdorimi i qeseve të plastikës në Kosovë

Raporti për përdorimin e qeseve plastike në Kosovë i publikuar nga Agjencia per Mbrojtjen e Mjedisit te Kosoves, në kuadër të gjetjeve kryesore ka specifikuar se masa për reduktimin e qeseve plastike sipas UA Nr. 07/2023, ka nxitur ndryshime të dukshme në sjelljen e konsumatorëve dhe në treg, brenda një periudhe relativisht të shkurtër zbatimi. Vendosja e tarifës prej 0.05 € për çdo qese plastike të lehtë ka ndikuar ndjeshëm në ndryshimin e sjelljes së konsumatorëve dhe ka krijuar një normë të re mjedisore në rrjetet formale të tregtisë me pakicë.

Rezultatet e vlerësimit bazuar në të dhënat e grumbulluara nga shitësit me pakicë tregojnë një ulje të ndjeshme të përdorimit të qeseve të shpërndara, ndërsa llogaritjet vlerësojnë se konsumi mesatar vjetor për vitin 2024 ishte rreth 55 qese plastike për person, që është më i ulët se mesatarja e BE-së (66.6 qese për person), apo dukshëm më I ultë se sa targeti i përcaktuar nga (UA Nr. 07/2023) për vitin 2024 që ishte 180 qese plastikës për person.

Nga natyra tek burimet e jetesës: Pse pyjet e Kosovës kanë rëndësi për të gjithë

Nga Jonas Westerlund, ambasador i Suedisë në Kosovë dhe Hubert Perr, udhëheqës për bashkëpunim i Zyrës së Bashkimit Evropian në Kosovë

Pyjet mbulojnë gati gjysmën e territorit të Kosovës dhe ato formësojnë peizazhin, jetesën dhe zhvillimin afatgjatë të saj. Për breza të tërë, pyjet kanë mbrojtur ujërat, kanë zbutur ndikimet klimatike, kanë mbështetur biodiversitetin dhe kanë mirëmbajtur të hyrat për njerëzit e vendeve rurale. Derisa presionet mjedisore rriten, pyjet mbeten një nga pasuritë më të vlefshme të Kosovës që kërkojnë mbrojtje dhe shfrytëzim të përgjegjshëm.

Pylltaria është gjithashtu një pjesë integrale e shtyllës sociale dhe ekonomike të Kosovës. Pyjet rregullojnë ujërat, parandalojnë erozionin e tokës, deponojnë karbonin dhe mbështesin specie të ndryshme. Për familjet rurale, ato sigurojnë dru zjarri, produkte pyjore jo-drunore dhe punësim, gjerësa mbështesin turizmin dhe përpunimin e drurit. E ardhmja e pyjeve të Kosovës është ngushtë e lidhur me mirëqenien e popullatës të saj. Kjo është arsyeja pse Bashkimi Evropian dhe Suedia mbështetën sektorin pyjor në Kosovë, duke njohur rëndësinë e tij që ka për menaxhimin e qëndrueshëm të burimeve natyrore, zhvillimin rural dhe mbrojtjen e mjedisit.

Shtatë veprime individuale për një planet më të qëndrushëm!

Ngadalësimi i ndryshimit të klimës është një detyrë e madhe, por veprime të vogla individuale mund të shtohen për të ndihmuar në uljen e emetimeve. Në vitin 2024, pragu kritik 1.5 gradë Celsius u shkel për një vit të plotë për herë të parë, duke theksuar nevojën urgjente për të ulur me shpejtësi emetimet globale. Pjesa më e madhe e punës së nevojshme për të frenuar ndryshimet klimatike shkon përtej kompetencave të individëve nga rritja e energjisë së rinovueshme deri te ndalimi i prodhimit të naftës, gazit dhe qymyrit. Por hulumtimet tregojnë se veprimet individuale mund të shtohen gjithashtu. Por ndonjëherë mund të jetë dërrmuese të dish se ku të fillosh. Cilat veprime mund të bëjnë një ndryshim domethënës? Ne kemi përmbledhur disa nga veprimet më ndikuese që mund të ndërmerrni për të jetuar një jetë më të qëndrueshme këtë vit, nga ngrënia e më shumë ushqimeve me bazë bimore deri te ulja e numrit të fluturimeve deri te blerja e më shumë rrobave të përdorura.

Ndryshimi i klimës dhe e ardhmja e kafes!

Ngrohja e klimës dhe moti ekstrem janë përgjegjës për uljen e prodhimit të kafesë, e cila, nga ana tjetër, ndikon gjithashtu në cilësinë e kokrrave të kafesë. Ekspertët e burimeve thonë se ndryshimi i klimës ishte pjesërisht përgjegjës për rritjen globale të çmimeve të kafesë në vitin 2024, gjë që ka ndikuar negativisht në fermat e vogla të kafesë. Deri në vitin 2050, mund të ketë tokë më pak të përshtatshme për kultivimin e kafesë. Megjithatë, kooperativat bujqësore në vendet kryesore prodhuese të kafesë po luftojnë, të mbështetura nga konsumatorët e ndërgjegjshëm.

Kriza klimatike: 5 gjërat që kërkojnë vëmendje në 2025!

Qyteti Amazonian i Belem, Brazil, do të jetë fokusi global i përpjekjeve për të trajtuar krizën klimatike në nëntor 2025, kur ai pret një nga konferencat më të rëndësishme të OKB-së për klimën në vitet e fundit. Megjithatë, gjatë gjithë viteve do të ketë shumë mundësi për të bërë përparim të rëndësishëm në disa çështje të lidhura me klimën, nga nivelet marramendëse të ndotjes plastike te financimi i kalimit drejt një ekonomie globale më të pastër.

Katër masa për të reduktuar mbetjet plastike në mjedis

Mbetjet plastike mund të riciklohen ose digjen siç duhet, por shpesh thjesht përfundojnë në mjedis ose në deponi. Një grup kërkimor nga Universiteti i Berkeley në SHBA tani ka një lajm të mirë: vetëm katër masa kryesore mund të zvogëlojnë me 91 për qind këto mbetje plastike të depozituara në mënyrë jo të duhur. Shkencëtarët publikuan idetë e tyre pak përpara raundit përfundimtar të planifikuar të negociatave për një marrëveshje globale të OKB-së për plastikë që synon ndalimin e rritjes së ndotjes plastike në dete dhe në tokë. Tetë instrumente do të diskutohen në bisedimet që do të mbahen në Busan të Koresë së Jugut në fund të nëntorit. Vetëm katër prej tyre do të mjaftonin për të reduktuar në mënyrë drastike mbetjet plastike të pa ricikluara, shkruan një ekip hulumtues i udhëhequr nga Samuel Pottinger në revistën "Science". Emetimet e gazeve serrë nga prodhimi i plastikës mund të reduktohen gjithashtu me një të tretën.

Disa statistika dhe fakte për ndotjen e ajrit në nivel global

E lidhur me një mori efektesh negative shëndetësore dhe përgjegjëse për miliona vdekje të parakohshme çdo vit, ndotja e ajrit është një kërcënim i madh për njerëzit. Tani një vrasës më i madh se pirja e duhanit, ndotja e ajrit, kombinimi i grimcave të jashtme dhe të brendshme dhe ozonit është faktori i dytë më i madh i rrezikut të vdekjeve në mbarë botën dhe shkaku i 2000 fëmijëve nën moshën pesë vjeç që vdesin çdo ditë. Dhe me shumicën e njerëzve në tokë të ekspozuar ndaj cilësisë së ajrit jo të shëndetshëm, shumë më tepër jetë ka të ngjarë të shkurtohen nëse nuk ndërmerren veprime urgjente.

Çfarë është gjurma e karbonit dhe përse përdoret ajo?

Një gjurmë karboni është sasia totale e gazeve serrë të emetuara nga diçka. Ky mund të jetë stili i jetës së një personi, zinxhiri i furnizimit të një produkti, një organizate ose një aktiviteti. Çdo gjë nga një banane në një anije ka një gjurmë karboni. Me fjalë të thjeshta, ai barazohet me ndikimin mjedisor që ka dikush ose diçka. Fillimisht, ky term i referohej vetëm emetimeve të dioksidit të karbonit (CO2) që lëshohen në atmosferë. CO₂ është gazi serrë më i zakonshëm. Por nuk është e vetmja. Ka gazra të tjerë që kontribuojnë ndjeshëm në ndryshimet klimatike, si metani dhe oksidi i azotit. Gjurmët e karbonit zakonisht tani përfshijnë edhe ato. Këto shpesh shtohen së bashku dhe shprehen si ekuivalenti i dioksidit të karbonit (CO₂e), sasia e dioksidit të karbonit që do të krijonte të njëjtën sasi ngrohjeje. Sipas llogaritësit online të Fondit Botëror për Natyrën, mesatarja e gjurmes individuale globale vjetore te karbonit është rreth 6.3 ton.

A e dini sa është kosto vjetore globale e thatësirave?

Thatësirat i kushtojnë botës afro 300 miliardë euro në vit, njofton OKB-ja, në një raport që bën thirrje për investime urgjente në zgjidhje të bazuara në natyrë, si ripyllëzimi. Thatësirat, të nxitura nga ndryshimet klimatike dhe një menaxhim i paqëndrueshëm i burimeve ujore dhe tokësore, pritet të prekin 75% të popullsisë së botës deri në vitin 2050, sipas një raporti të OKB-së të publikuar me titull "Ekonomia e thatësirës: Investimi në zgjidhje të bazuara në natyrë për rezistencën ndaj thatësirës”. Raporti tregon se si këto zgjidhje të bazuara në natyrë, të tilla si 'ripyllëzimi' ose 'menaxhimi i zonave të zonës', mund të reduktojnë njëkohësisht humbjet dhe të rrisin të ardhurat e fermave duke ofruar përfitime klimatike dhe mjedisore.

Ngrohja e oqeanit po ndryshon ekosistemet detare!

Profesoresha në Institutin e Oqeanografisë Scripps në Universitetin e Kalifornisë në San Diego, SHBA. dr. Lisa Levin vuri në dukje se rritja e temperaturave të oqeanit si rezultat i ngrohjes globale i detyron krijesat detare të migrojnë në rajone më të ftohta. Sipas të dhënave nga Administrata Kombëtare Oqeanike dhe Atmosferike e SHBA (NOAA), në 10 muajt e parë të vitit 2024, temperatura mesatare globale u mat 1.94 gradë mbi mesataren e 175 viteve të fundit, ndërsa temperatura mesatare globale e ujit në sipërfaqen e detit ishte 0.99 gradë mbi mesataren. 10 muajt e parë të vitit u regjistruan si periudha më e nxehtë janar-tetor për sa i përket temperaturave të ujit në sipërfaqen e tokës dhe detit.

Përshtatja ndaj ndryshimeve klimatike, cilat janë mundësitë dhe modelet?

Mirë se vini në një botë ku përshtatja ndaj ndryshimeve klimatike nuk ka të bëjë vetëm me skenarët dhe zbutjen e ditës së gjykimit. Përkundrazi, është një botë ku ne përdorim kreativitetin tonë, parashikojmë mundësitë e së ardhmes dhe punojmë drejt rezultateve të dëshirueshme dhe elastike. Ky koncept është bërë jehonë nga dhjetë shkencëtarë pionierë në një artikull të botuar në një nga revista prestigjioze Nature Partner. "Ne shkencëtarët nuk duhet thjesht të përshkruajmë skenarët e fundit të botës, por të krijojmë një vizion që njerëzit të besojnë dhe të punojnë drejt tij", tha profesori Chris Zevenbergen nga Universiteti i Teknologjisë në Delft, një nga autorët kryesorë të studimit. Ky ndryshim radikal i fokusit është një ndryshim i mundshëm i lojës, veçanërisht për deltat e lumenjve urbanë të cenueshëm.

A kanë ndërlidhje ndryshimet klimatike dhe tërmetet?

Ditë më parë, një tërmet i dhunshëm me magnitudë 7.3 goditi në det të hapur nga kombi i Paqësorit të ishullit më të populluar të Vanuatu. Dëmet u përqendruan në zonën qendrore të kryeqytetit Port Vila dhe shifra zyrtare e 10 vdekjeve të konfirmuara dhe më shumë se 200 personave të plagosur ka të ngjarë të rritet, paralajmëruan zyrtarët. I vendosur në Unazën e Zjarrit të Paqësorit, një brez pllakash tektonike dhe vullkanesh, Vanuatu tronditet rregullisht nga tërmetet, megjithëse asnjë në kujtesën e gjallë nuk është aq i madh sa katastrofa e së martës. Hulumtimet e reja sugjerojnë se ndryshimi i klimës mund të ndryshojë modelet e tërmeteve.

Konsumi i thëngjillit vazhdon të shënoj rritje edhe në Kosovë edhe në nivel global

Agjencia e Statistikave të Kosovës (ASK) ka publikuar raportin e “Statistikave të Energjisë” për muajin tetor 2024, duke përfshirë të dhëna mbi prodhimin dhe konsumin e thëngjillit, energjisë elektrike, si dhe mbi importin dhe eksportin e energjisë dhe burimeve të tjera. Sipas ASK-së, energjia elektrike në dispozicion gjatë muajit tetor 2024 ishte më e lartë krahasuar me të njëjtin muaj të vitit 2023. Energjia elektrike bruto në dispozicion ishte 544.16 GWh, ndërsa konsumi i energjisë elektrike arriti në 391.74 GWh, duke shënuar një rritje prej 10.09% krahasuar me tetorin e vitit paraprak. Pjesëmarrja e energjisë alternative në kuadër të konsumit të përgjithshëm ishte 8.29%.

Ngrohja globale: 2023 dhe 2024 vitet më të nxehtat në histori!

 Vitet e fundit, temperaturat globale janë rritur në nivele të paprecedentë, duke i hutuar shkencëtarët e klimës teksa përpiqen të shpjegojnë shkaqet e kësaj vape të jashtëzakonshme. Rekordet janë thyer radhazi gjatë dy viteve të fundit, duke i lënë ekspertët të kërkojnë përgjigje se pse po ndodh kjo. Vala e të nxehtit është aq ekstreme sa i bëri 2023 dhe 2024 vitet më të nxehta në histori. “Ngrohja në 2023 ishte shumë më e madhe se çdo vit tjetër dhe do të jetë edhe në 2024. Do të doja të dija pse, por jo”, tha Gavin Schmidt, drejtor i Institutit Goddard për Studimet Hapësinore të NASA-s, duke theksuar misterin pas valës së të nxehtit. Organizata Botërore Meteorologjike (WMO) konfirmon se temperaturat midis qershorit 2023 dhe shtatorit 2024 ishin të paprecedentë. “Nxehtësia rekord globale gjatë dy viteve të fundit e ka dërguar planetin thellë në një territor të paeksploruar”, tha Richard Allan, një klimatolog nga Universiteti Britanik i Reading.

Rritja e emetimeve globale të turizmit, 20 vende bartin përgjegjësinë kryesore

Rritja e emetimeve globale të turizmit nxitet pothuajse tërësisht nga 20 vende dhe përpjekjet për të frenuar trendin nuk po funksionojnë. Ky është gjetja kryesore e hulumtimit tonë të ri, botuar sot në Nature Communications. Ai përfaqëson analizën më rigoroze dhe gjithëpërfshirëse të emetimeve të turizmit të kryer ende. Studimi mbledh së bashku grupe të shumta të dhënash, duke përfshirë ato të publikuara drejtpërdrejt nga 175 qeveri gjatë 11 viteve (2009-2020). Ai përdor kornizën e "matjes së turizmit të qëndrueshëm" të miratuar nga Kombet e Bashkuara dhe bazohet në të dhënat e shpenzimeve turistike dhe të intensitetit të emetimeve nga llogaritë kombëtare. Gjetjet zbulojnë sfida serioze përpara, duke pasur parasysh kontekstin më të gjerë. Programi i OKB-së për Mjedisin raporton se nevojitet një reduktim prej 42% në emetimet aktuale globale në përgjithësi deri në vitin 2030 (dhe 57% deri në 2035). Nëse jo, qëllimi i Marrëveshjes së Parisit për të kufizuar ngrohjen në 1.5 gradë do të humbet.

Ndryshimet klimatike do t'i bëjnë ditët e Tokës më të gjata

Efektet e ndryshimit të klimës janë të përhapura, nga humbja e biodiversitetit deri te ngjarjet ekstreme të motit, rritja e nivelit të detit, zjarret dhe migrimi masiv njerëzor. Me çdo vit që kalon, ne mësojmë më shumë për ndikimin tonë në mjedis, disa prej të cilave janë më befasuese se të tjerët. Bashkimi në listë është një nga gjetjet më sizmike deri më sot, shkencëtarët kanë zbuluar kohët e fundit se emetimet tona të gazeve serrë po ndryshojnë mënyrën se si rrotullohet Toka. Pasoja? Ditët e Tokës po bëhen më të gjata, gjë që mund të ndikojë në mënyrë dramatike se si ne e mbajmë kohën në vitet e ardhshme. "Është magjepsëse që ne, si njerëz, me ndryshimin rekord të klimës që kemi shkaktuar gjatë 100 viteve të fundit, mund të ndikojmë në të gjithë Tokën ashtu", thotë prof. Benedikt Soja, një shkencëtar në ETH Zürich i cili ndihmoi në zbulimin shqetësues.

Si të mbani të pastër ajrin në shtëpinë tuaj?

Ajri në shtëpinë tuaj mund të jetë më cilësor me disa ndryshime të thjeshta. Cilësia e ajrit të brendshëm mund të jetë dy deri në pesë herë më i ndotur se jashtë dhe meqenëse vlerësohet se njerëzit kalojnë 90 për qind të kohës së tyre brenda, kjo është një punë e madhe. Në këtë artikull do ju japim disa këshilla se si të mbani të pastër ajrin në shtëpinë tuaj.

Cilat janë qytetet me gjelbërimin më të ulët në rajonin e Ballkanit?

Teksa qytetet e mëdha të rajonit kanë bërë hapa para me shtimin e hapësirave të gjelbra ndërmjet vitit 2015 – 2020, qytetet shqiptare kanë një intensitet të ulët gjelbërimi në raport me ato të rajonit dhe kanë bërë hapa pas në vend që të përparojnë, vë në dukje Banka Botërore, në Raportin e fundit Rajonal që u publikua dje “Rritje gjallëruese”. “Sipërfaqja e përgjithshme e gjelbër është përmirësuar në Ballkanin Perëndimor, edhe pse në disa qytete pësoi rënie midis 2015 dhe 2020.

Gazetari legjendar i BBC Sir David Attenborough: Ju zbulova botën. Tani shpëtojeni atë!

Prej pothuaj 70 vitesh, David Attenborough është autori, fytyra dhe zëri rrëfyes i disa prej serive më spektakolare mbi natyrën, që janë shfaqur në televizion. Për të qenë më të saktë, zhanri i dokumentarit mbi natyrën ashtu si e njohim sot, ka lindur me të. Në vitin 1953, pas diplommit në shkenca natyrore dhe dy vite shërbim në Royal Navy, ia doli të bindë BBC dhe Kopshtin Zoologjik të Londrës, që të financonin një sipërmarrje të paprecedentë: të filmonin një djalosh natyralisht që bridhte botën, në kërkim të specieve të rralla. Programi pati një sukses të madh. Që atëherë, Attenborough nuk ka pushuar së dokumentuari jetën tokësore, për BBC-në. Sot, në moshën 96 vjeç pasi ka filmuar çdo qoshe të globit (“përveç shkretëtirës së Gobit: asnjë producent nuk do të më dërgonte atje, por do të më pëlqente shumë”), rikthehet me një dokumentar që ka frymëzimin e një testamenti shpirtëror: A life on our Planet, një jetë në planetin tonë (nga 4 tetori në Netflix), është dëshmia e tij e rënies së biodiversitetit.