10 lumenjtë më të gjatë në botë dhe pikat e tyre të origjinës

Para ardhjes së autostradës, hekurudhës dhe aeroplanit, lumenjtë ishin rrugët kryesore të përdorura për tregti, migrim, bujqësi dhe shkëmbim kulturash. Është fakt se shumë nga vendbanimet më të hershme njerëzore u themeluan pranë lumenjve, ku fushat pjellore të përmbytjeve siguronin mbështetjen për bujqësinë, duke u lejuar njerëzve të jetonin në mjediset shpesh të pafavorshme të ofruara nga lumenjtë. Edhe sot, lumenjtë më të gjatë në botë janë rrugët kryesore ekologjike dhe ekonomike në planet. Nga pyjet e shiut të Amazonës deri te fushat afrikane, nga bora siberiane deri te shkretëtirat e Lindjes së Mesme, lumenjtë më të gjatë janë rrugët kryesore që mbulojnë qindra kilometra dhe disa kombe. Në këtë artikull janë 10 lumenjtë më të gjatë në botë, secili prej tyre i shquar jo vetëm për gjatësinë e tyre, por edhe për rëndësinë e tyre për zhvillimin e tokave përreth.

Zbulimi që ka habitur shkencëtarët lidhur me rrjedhën e lumit Amazon

Amazona, lumi më i madh në botë për nga vëllimi i ujit, nuk ka qenë gjithmonë i tillë siç e njohim sot. Studime të reja tregojnë se miliona vjet më parë ai ka pasur një drejtim krejt tjetër rrjedhjeje, duke derdhur ujin nga lindja drejt perëndimit, në vend se të derdhej në Oqeanin Atlantik. Ky fakt ka habitur edhe vetë gjeologët, pasi rrjedhat e lumenjve të tillë nuk ndryshojnë kaq rrënjësisht gjatë historisë së Tokës. Sipas një studimi të publikuar në revistën Nature Ecology & Evolution në vitin 2023, ngritja e maleve të Andeve ka qenë faktori vendimtar që ndryshoi fatin e Amazonës.

Japonia, arrin mrekullinë e shndërrimit të ujit të kripur në energji

Në përpjekjen globale për të ulur varësinë nga karburantet fosile, Japonia ka bërë një hap historik drejt energjisë së pastër. Muajin e kaluar, vendi aziatik inauguroi në Fukuoka centralin e parë të energjisë “osmoticë”, duke u bërë shteti i dytë në botë që investon në këtë teknologji, pas Danimarkës, e cila hapi të parën në vitin 2023. Energjia “osmoticë”, e njohur edhe si “energji blu”, prodhohet nga përzierja e ujit të ëmbël me ujin e kripur përmes një membrane gjysmëpërshkuese. Ky proces gjeneron presion që lëviz turbina për të prodhuar elektricitet. Me këtë sistem, Japonia synon të prodhojë rreth 880 mijë kilovat orë në vit, energji e mjaftueshme për të furnizuar afërsisht 300 familje. Fillimisht, centrali do të përdoret për të siguruar energji për impiantin e desalinizimit të Fukuokës, që furnizon me ujë të pijshëm zonat përreth.

Fituesi i Çmimit Nobel krijon pajisje që nxjerr 1,000 litra ujë të pastër nga ajri çdo ditë

Një avancim i madh në nxjerrjen e ujit nga atmosfera po e bën ajrin një burim jetësor të mundshëm. Kimisti Omar Yaghi ka zhvilluar një pajisje në shkallë të madhe që mund të nxjerrë deri në 1,000 litra ujë të pijshëm të pastër çdo ditë direkt nga ajri. Sistemi përdor materiale të avancuara të njohura si metal-organic frameworks (MOFs), që veprojnë si sfungjerë mikroskopik. Këto struktura shumë poroze kapin molekulat e ujit edhe në mjedise me lagështi të ulët dhe i lëshojnë ato kur ekspozohen ndaj nxehtësisë së butë, si drita e diellit.

Alarmojnë ekspertët: Deti Mesdhe po ngrohet më shpejtë se ujërat tjera të botës!

Thatësirat, reshjet e dendura, rritja e nivelit të detit dhe ndotja do të ndikojnë gjithnjë e më shumë në pellgun e Mesdheut, i cili po ngrohet 20% më shpejt se pjesa tjetër e botës. Kjo u theksua në COP29 në Azerbajxhan nga ekspertët Piero Lionello, nga Universiteti i Salentos, dhe këshilltari për klimën dhe zhvillimin rural, Abdel Monem, duke paraqitur dy raporte, për të cilat ata koordinuan kontributet e 55 shkencëtarëve nga 17 vende, pas një ftese nga Unioni për Mesdheun, pra Konferenca e Bashkimit Evropian me 16 vende të pellgut të Mesdheut.

Cilat janë aktivitetet njerëzore që kanë ndikimin më të madhë në mjedis?

Mjedisi është themeli bazë për vazhdimin e jetës në planetin Tokë, pasi na siguron ajër të pastër, ujë të freskët, tokë pjellore dhe një klimë të qëndrueshme. por përkundrazi është baza e ekzistencës dhe mirëqenies sonë, dhe gjatë historisë, ai ka luajtur një rol të madh në formësimin e mjedisit përmes aktiviteteve të tij të përditshme dhe punës industriale dhe bujqësore, me zhvillimin industrial dhe teknologjik Marrëdhënia midis njeriut dhe mjedisit është bërë më komplekse, pasi janë shtuar ndikimet negative që vijnë nga aktivitetet njerëzore. Ne jetojmë sot në një epokë të paprecedentë mjedisore, si ndryshimi i klimës, humbja e biodiversitetit dhe ndotja e llojeve të ndryshme Shkaqet kryesore të këtyre problemeve, kuptimi ynë Ndikimi i aktiviteteve tona në mjedis është hapi i parë drejt adoptimit të zgjidhjeve të qëndrueshme që reduktojnë këto ndikime negative dhe ruajnë burimet mjedisore. 

Algat diatome, fiksojnë rreth 20% të CO2 së planetit tokë

Diatomet janë alga të vogla njëqelizore, shumë të vogla për t'u parë me sy të lirë. Këta organizma të vegjël janë mjeshtër të kapjes së dioksidit të karbonit nga mjedisi, dhe aq produktivë dhe pjellorë saqë fiksojnë deri në 20% të CO₂ të Tokës. Sipas një studimi të kohëve të fundit, ato janë një nga burimet më të fuqishme në botë për largimin e CO₂ nga atmosfera, duke thithur rreth 10-20 miliardë tonë çdo vit, e barabartë me sasinë e karbonit që kapet çdo vit nga të gjitha pyjet tropikale të botës. Dhe si një bonus shtesë, ato lëshojnë gjithashtu oksigjen si një nënprodukt i fotosintezës.

Ngrohja e oqeanit po ndryshon ekosistemet detare!

Profesoresha në Institutin e Oqeanografisë Scripps në Universitetin e Kalifornisë në San Diego, SHBA. dr. Lisa Levin vuri në dukje se rritja e temperaturave të oqeanit si rezultat i ngrohjes globale i detyron krijesat detare të migrojnë në rajone më të ftohta. Sipas të dhënave nga Administrata Kombëtare Oqeanike dhe Atmosferike e SHBA (NOAA), në 10 muajt e parë të vitit 2024, temperatura mesatare globale u mat 1.94 gradë mbi mesataren e 175 viteve të fundit, ndërsa temperatura mesatare globale e ujit në sipërfaqen e detit ishte 0.99 gradë mbi mesataren. 10 muajt e parë të vitit u regjistruan si periudha më e nxehtë janar-tetor për sa i përket temperaturave të ujit në sipërfaqen e tokës dhe detit.

Roli i infrastrukturës së gjelbër në përshtatatje ndaj ndryshimeve klimatike!

Përveç verërave më të nxehta dhe shkrirjes së akullnajave, ndryshimi i klimës po transformon mënyrën, kur dhe ku bie shi. Kjo sfidon shumë nga sistemet e kanalizimeve në botë, veçanërisht me tendosjet e shtuara të rritjes së popullsisë dhe rritjen e urbanizimit. Sistemet e ujërave të zeza të epokës viktoriane thjesht nuk ishin të dizajnuara për klimën drejt të cilës po shkojmë. Kjo ka implikime të mëdha për shëndetin publik, cilësinë e ujit dhe jetën urbane. Rritja e popullsisë do të thotë se kanalizimet ndonjëherë mbingarkohen pa reshje fare. Më pas, shtoni ndryshimin e klimës në përzierje. Reshjet më të mëdha po bëhen më të zakonshme, gjë që sjell probleme për sistemet e kanalizimeve që thjesht nuk mund të përballojnë vëllimet në rritje të ujit. Një lloj sistemi, i quajtur sistem i kombinuar i kanalizimeve lloji mbizotërues në Britani dhe Evropë është veçanërisht i prekshëm.

Lumi Aragvi në Gjeorgji një fenomen i rrallë ujor

Në Gjeorgji, dy degët e lumit Aragvi, Aragvi i Bardhë dhe Aragvi i Zi, puqen me njëri tjetrin dhe nuk i përzien ujërat e tyre. Një fenomen i tillë natyror është i rrallë jo vetëm për rajonin e Kaukazit, por edhe për gjithë botën.  Sipas shkencëtarëve fenomeni është i pazakontë, dhe i autribohet kryesisht përbërjes së ndryshme të ujit, densitetit, temperaraturës, dhe faktorëve tjerë fizik dhe kimik të cilët krijojnë barriera që pengon përzierjen e ujërave të dy rrjedhave. Lumi "i bardhë" është një lumë akullnajore me ngjyrë të bardhë qumështi për shkak të pranisë së grimcave pezull të miellit të gurit, ndërsa lumi "i zi" është një lumë normal me ujë të pastër. Dallimi i densitetit midis dy lumenjve i pengon ata të përzihen, duke rezultuar në kontrastin vizual të mrekullueshëm ku takohen. 

Media britanike: Saranda qytet mesdhetar i shkëlqyer për pushime

Shqipëria është destinacioni ideal për të gjithë pushuesit që kërkojnë det, rërë dhe mot me diell. Saranda, një qytet bregdetar në jug të vendit i ofron të treja – dhe është jashtëzakonisht i përballueshëm, shkruan e përditshmja britanike “Birmingham Mail”. Qyteti mesdhetar ka një vijë bregdetare mbi 285 milje dhe është i bekuar me 300 ditë me diell në vit. Destinacioni i fshehtë i pushimeve në Rivierën Shqiptare është i njohur për plazhet me rërë, ujërat e pastër dhe atmosferën e qetë. Saranda ndodhet në një gji të hapur në detin Jon dhe ka një klimë mesdhetare, me temperatura maksimale deri në 34 gradë Celsius në korrik dhe gusht, duke e bërë atë një vend të shkëlqyer për pushime në plazh.

Ujëvara e Sotirës: Një copëz e bukurisë së Shqipërisë

Ujëvara e Sotirës  e cila ndodhet vetëm 16 km larg qytetit të Gramshit është një copëz e Shqipërisë e cila meriton të vizitohet. Për një kohë të gjatë ky destinacion turistik nuk ishtë në radarin e turistëvë, si vendas ashtu edhe të huaj. Vetëm dy apo tre vitet e fundit është e dukshme se është rritur interesi për të vizituar këtë përsosmëri të natyrës. Padyshim një nga ujëvarat më të bukura të Shqipërisë, e cila gjendet në rrëzë të Malit të Tomorrit. Veçantia e saj qëndron në faktin se përbëhet nga tre burime që depërtojnë malin nga lartësi të ndryshme (20-100 m), duke krijuar pamje të mrekullueshme. Uji që bie prej saj më pas formon lumin me të njejtin emër. Ky kompozim i paparë i  elementëve si uji, shkëmbinjtë dhe bimët, japin gjithçka ju duhet për qetësinë tuaj mendore dhe shpirtërore. Gjithashtu, kjo zonë ofron edhe mundësi për zhvillimin e aktiviteteve si kamping apo piknik në pjesën e lëndinës mbi ujëvarë.

Lonely Planet: Berati mes kështjellave, kanioneve dhe maleve të shenjta

Shumica e turistëve që udhëtojnë në Berat, në jug të Shqipërisë, mahniten me qendrën historike dhe Kalanë e tij, një vendbanim i lashtë i banuar ende sot. Sigurisht, qyteti ia vlen të vizitohet, shkruan Francesca Massotti në botimin italisht të “Lonely Planet”. Planifikoni një udhëtim në Shqipëri dhe përjetoni aventura të paharrueshme në rrethinat e asaj që konsiderohet unanimisht një nga skenat më të bukura në Ballkan. Xhamitë, manastiret dhe aventurat në kanione - Ju mund të shijoni ushqimin tradicional dhe origjinal në fermat e zonës, të bëni ekskursione në malin e Tomorrit, malin e shenjtë të vendit.

Konventa e Bernës monitoron ndikimin e hidrocentraleve në speciet e rrezikuara të Shqipërisë

Konventa e Bernës, në mbledhjen e saj të prillit ka vendosur të monitorojë HEC-in e Skavicës dhe të kërkojë nga qeveria Shqiptare t’i përgjigjet shqetësimeve të përbashkëta të mëposhtme:

• HEC-i i Skavicës në lumin Drini i Zi mund të prekë një zonë të mundshme të Rrjetit Emerald dhe gjithashtu specie të shumta të mbrojtura në Konventën e Bernës, të cilën Shqipëria e ka ratifikuar në ligj.
• Shqetësim i veçantë është për Rrëqebullin e Ballkanit të rrezikuar në mënyrë kritike dhe korridoret e tij migratore. Konventa e Bernës ka theksuar se projekti i HEC-it të Skavicës bie ndesh me Projektin e Rimëkëmbjes së Rrëqebullit, në të cilin Shqipëria ishte propozuesi kryesor për renditjen e rrëqebullit të Ballkanit si një specie rreptësisht e mbrojtur.
• Byroja e Konventës së Bërnës theksoi gjithashtu se projekti mund të prekë tre liqene të rëndësishëm të Ballkanit Perëndimor, duke përfshirë liqenet e Ohrit dhe të Shkodrës.
• Një çështje që kërkon monitorim të ngushtë është përpilimi i Vlerësimit të Ndikimit Mjedisor dhe Social për HEC-in e Skavicës që është ende i pa finalizuar,
• Së fundi, Byroja vuri në dukje mbrojtjen e kafshëve mishngrënësve të mëdhenj, të cilët gjithashtu preken nga HEC-i i Skavicë.

MSN: Shqipëria perla e Ballkanit

Fshatra piktoreske në majë të kodrave, vende të jashtëzakonshme antike, plazhe parajsore dhe male spektakolare. Këto janë 10 vendet më të bukura që duhen vizituar gjatë një udhëtimi në Shqipëri, shkruan Cyrielle Didier për agjencin e lajmeve MSN.

Berati, qyteti i bukur i një mbi një dritareve - Rreth 100 kilometra larg Tiranës, qyteti i njohur si “qyteti i një mijë dritareve” ka një bukuri të parezistueshme. I strehuar midis dy kodrave dhe lumit Osum, ai shfaq me krenari shtëpitë e tij osmane buzë shkëmbit dhe labirintin e rrugëve të shtruara, disa prej të cilave datojnë në shekullin e XV. Pamja më e paharrueshme? Kalaja mahnitëse e Beratit, një kështjellë e shekullit të XIII me pamje nga qyteti në një lartësi prej 187 metrash, duke ofruar një panoramë të këndshme të gjithë luginës. Është një mjedis shqiptar i përsosur, të cilin nuk do të dëshironit ta humbisnit.

Oqeani po mbytet nga mbetjet plastike

Nga tre deri në 11 milionë ton mbetje plastike janë grumbulluar në fund të oqeaneve të botës, sipas një studimi të publikuar këtë muaj nga studiues australianë dhe kanadezë. “Automjetet nënujore të operuara nga distanca (ROV) kanë bërë të mundur përcaktimin e përafërt të mbetjeve plastike që përfundojnë në shtratin e detit dhe të përcaktojnë se ku grumbullohen para se të ndahen në copa më të vogla dhe të përzihen me sedimentin”, tha Denise Hardesty e agjencisë shkencore të Australisë Csiro. “Ne e dimë se miliona ton mbetje plastike hyjnë në oqeanet tona çdo vit, por ajo që nuk e dinim ishte se sa nga kjo ndotje përfundon në fundin e oqeanit”, tha Hardesty, një nga autorët e raportit. Edhe pse vlerësimet e sasisë së mikroplastikës janë publikuar më parë, studimi "Deep Sea Plastics - A Global Assessment of Ocean Floor Accuulation" shikon sende më të mëdha si rrjeta, gota ose qese plastike.

Natron, liqeni më i rrezikshëm në botë

Nëse e gjeni veten pranë liqenit Natron, as mos provoni të notoni dhe do të ishte mirë të mos zhytni gishtin e këmbës. Natyra është vërtet magjepsëse, e bukur, por shpeshherë e rrezikshme siç e dëshmon liqeni në Tanzani. Pothuajse çdo kafshë ngordh në liqenin Natron. Liqeni i rrezikshëm ndodhet në rajonin e Arushës në pjesën veriore të Tanzanisë, në hendekun natyror Gregory Rift. Është aq i veçantë saqë tërheq fotografët dhe njerëzit e tjerë kureshtarë që duan të dinë pse ky liqen i veçantë quhet një nga më të frikshmit në botë.

Emiratet e Bashkuara Arabe: Krijojnë re artificial për të luftuar mungesën e reshjeve?

Emiratet e Bashkuara Arabe kanë përdorur teknologjinë e mbjelljes së reve për të ndikuar në reshjet që nga vitet 1990. Mbjellja e reve përfshin gjurmimin e reve dhe nxitjen e tyre për të lëshuar shi. Por ndërsa kërcënimet e ndryshimeve klimatike dhe rritja e popullsisë bashkohen në një vend që përjeton më pak se 100 mm reshje në vit, frika për mungesën e ujit po intensifikohet dhe shkencëtarët në Qendrën Kombëtare të Meteorologjisë në Emiratet e Bashkuara Arabe (NCM) po udhëheqin rrugën në adresimin e tyre.

Disa fakte interesante rreth shiut

Sa kohë duhet të bjerë një pikë shiu? Ku është vendi më me shi? A ia vlen të ecësh më shpejt në shi? Lexoni në vijim disa fakte interesante dhe përgjigje për disa prej pyetjeve më të shpeshta në lidhje me shiun.

1. Shiu fantazmë 

Në kushte të caktuara, pikat e shiut mund të bien nga qielli pa arritur kurrë në tokë. Këto pika shiu njihen si Virga, ku reshjet bien nga një re dhe avullon ose sublimohet ndërsa është ende në ajër, duke u shndërruar nga një e ngurtë drejtpërdrejt në formën e saj të gaztë.

Franca fillon kufizimin e përdorimit të ujit gjatë krizës së thatësirës

Është një nga lumenjtë kryesorë të Pirenejve lindorë, por Agly në Francë është tharë thuajse i tëri kur jemi ende në mes të majit. Toka e tharë dëshmon mungesën e ujit në zonën turistike, por edhe tek ato të përdorura nga fermerët. Prefektura ka shpallur gjendjen e krizës, që është dhe niveli më i lartë i alarmit. Rrjedhimisht, këtij kopshti frutor do t’i duhet t’i përshtatet kufizimeve të ujit, një goditje e rëndë në një kohë kur thatësira ka shkaktuar shumë dëme. “Sythi në këtë stinë duhet të rritej këtu. Ai rritet gradualisht dhe normalisht ka ngjyrë të fortë të kuqe. Fakti që është një e kuqe e zbehtë tregon mungesën e ujit”, tha fermeri Pascal Maillols. Me kufizimet e reja nuk do të ketë më mbushje të pishinave, apo ujitje të bimëve të kopshteve dhe hapësirave të gjelbra. Përjashtim bëhet nëse uji vjen nga një sistem ripërdorimi. Edhe dushet në plazhe do të ndalohen. Zona ka një deficit shirash që varion nga 60 në 65 për qind në 12 muajt e fundit.