Para ardhjes së autostradës, hekurudhës dhe aeroplanit, lumenjtë ishin rrugët kryesore të përdorura për tregti, migrim, bujqësi dhe shkëmbim kulturash. Është fakt se shumë nga vendbanimet më të hershme njerëzore u themeluan pranë lumenjve, ku fushat pjellore të përmbytjeve siguronin mbështetjen për bujqësinë, duke u lejuar njerëzve të jetonin në mjediset shpesh të pafavorshme të ofruara nga lumenjtë. Edhe sot, lumenjtë më të gjatë në botë janë rrugët kryesore ekologjike dhe ekonomike në planet. Nga pyjet e shiut të Amazonës deri te fushat afrikane, nga bora siberiane deri te shkretëtirat e Lindjes së Mesme, lumenjtë më të gjatë janë rrugët kryesore që mbulojnë qindra kilometra dhe disa kombe. Në këtë artikull janë 10 lumenjtë më të gjatë në botë, secili prej tyre i shquar jo vetëm për gjatësinë e tyre, por edhe për rëndësinë e tyre për zhvillimin e tokave përreth.
1. Nil - 6,650 km
Lumi më i gjatë në botë, lumi Nil, rrjedh në veri përmes Afrikës verilindore përpara se të derdhet në Detin Mesdhe. Lumi përshkon 11 vende, përfshirë Ugandën, Sudanin dhe Egjiptin, dhe ka mbështetur vendbanimet njerëzore për mijëvjeçarë. Qytetërimi i lashtë egjiptian lulëzoi përgjatë brigjeve të tij pjellore, ku përmbytjet vjetore pasuruan tokën për bujqësi. Sot, Nili është ende burimi i furnizimit me ujë për Egjiptin, një oaz i gjelbër në një det shkretëtire.
2. Lumi Amazon - 6,400 km
Lumi Amazon rrjedh përmes Perusë, Kolumbisë dhe Brazilit. Amazona është lumi më i madh në tokë për nga vëllimi i ujit dhe është burimi i jetës së pyllit tropikal të Amazonës. Pellgu i lumit Amazon është shtëpia e 40 përqind të biodiversitetit të botës. Lumi zgjerohet gjatë sezonit të shirave, duke përmbytur një pjesë të madhe të pyllit tropikal. Nili konsiderohet më i gjatë se lumi Amazon, por studimet tregojnë se është e mundur që lumi Amazon të jetë më i gjatë ose edhe më i gjatë se lumi Nil, varësisht nga mënyra se si bëhet matja.
3. Lumi Jangce - 6,300 km
Lumi më i gjatë i Azisë rrjedh tërësisht nëpër Kinë. Ai buron në akullnajat e Rrafshnaltës Tibetiane dhe derdhet në Detin e Kinës Lindore pranë Shangait. Lumi Jangce ka qenë shumë i rëndësishëm për historinë, kulturën dhe rritjen ekonomike të Kinës. Pellgu i lumit Jangce është shtëpia e një të tretës së banorëve të Kinës dhe konsiderohet si një nga rajonet bujqësore më pjellore të Kinës. Përveç kësaj, aty ndodhet Diga e Tre Grykave, e cila është hidrocentrali më i madh në botë, duke theksuar rolin e saj në prodhimin e energjisë dhe parandalimin e përmbytjeve.
4. Sistemi Lumor Misisipi - Misuri - 6,275 km
Lumi Misisipi dhe lumi Misuri kombinohen për të formuar sistemin më të gjatë lumor në Amerikën e Veriut. Lumi Misuri buron në Malet Shkëmbore, derdhet në lumin Misisipi, i cili më pas rrjedh në jug përmes zemrës së Amerikës përpara se të derdhet në Gjirin e Meksikës. Ky lum ka qenë një rrugë thelbësore transporti për shekuj dhe është jetik sot për transportin e produkteve bujqësore si misri dhe soja. Pellgu i lumit Misisipi është gjigant, duke kulluar 40 përqind të Shteteve të Bashkuara kontinentale. Kjo e bën atë një nga sistemet më të rëndësishme lumore në botë.
5. Lumi Jenisei - 5,539 km
Lumi Jenisei rrjedh nga Mongolia në Siberi përpara se të derdhet në Oqeanin Arktik. Ky është një nga sistemet më të mëdha lumore që rrjedh në Oqeanin Arktik. Ky lum luan një rol thelbësor në ekologjinë dhe ekonominë e Siberisë. Lumi rrjedh nëpër pyje të gjera, shkretëtirë dhe territor të thyer, duke e bërë atë një nga luginat më piktoreske të lumenjve në botë. Lugina e lumit ka diga hidroelektrike dhe është një rrugë thelbësore transporti për shkak të mungesës së rrugëve.
6. Lumi i Verdhë - 5,464 km
Lumi i Verdhë njihet edhe si Huang He dhe është quajtur "Djepi i Qytetërimit Kinez". Lumi i Verdhë rrjedh nëpër Kinën veriore dhe është i njohur për llumin e tij të pasur të verdhë të mbartur nga pllaja e lymit që i jep ujit ngjyrën e tij karakteristike. Gjatë shekujve, Lumi i Verdhë ka qenë sinonim i ngritjes dhe rënies së qytetërimeve në rajon, pasi përmbytjet e Lumit të Verdhë kanë pasur një ndikim të rëndësishëm në fatin e rajonit. Lumi i Verdhë ka qenë i lidhur pazgjidhshmërisht me të kaluarën e pasur kulturore dhe bujqësore të Kinës.
7. Sistemi i Lumit Ob-Irtysh - 5,410 km
Sistemi i lumit Ob-Irtysh kullon pellgun më të madh në Azi. Lumi Irtysh buron në malet e Kinës dhe rrjedh nëpër Kazakistan përpara se të bashkohet me lumin Ob në Siberinë perëndimore dhe më në fund të derdhet në Oqeanin Arktik. Ky sistem masiv kalon nëpër fusha dhe ligatina të gjera dhe është thelbësor për transportin rajonal, peshkimin dhe energjinë hidroelektrike. Pellgu i tij përmban disa nga ligatinat më të mëdha në botë.
8. Lumi Paraná - 4,880 km
Lumi Paraná rrjedh nëpër Brazil, Paraguai dhe Argjentinë dhe është lumi i dytë më i gjatë në Amerikën e Jugut pas Amazonës. Është shumë i rëndësishëm për bujqësinë rajonale dhe prodhimin e energjisë, veçanërisht përmes Digës së tij Itaipu, e cila është një nga digat më të mëdha hidroelektrike në botë. Është gjithashtu pjesë e një pellgu të gjerë që është shtëpia e qyteteve të mëdha dhe rajoneve bujqësore në Amerikën e Jugut jugore.
9. Lumi Kongo - 4,700 km
Lumi Kongo rrjedh nëpër zemrën e Afrikës qendrore dhe është lumi i dytë më i madh në botë për sa i përket shkarkimit të ujit, pas Amazonës. Është gjithashtu lumi më i thellë në botë, duke arritur thellësi mbi 200 metra. Ai rrjedh nëpër një pyll tropikal dhe rajone shumë të largëta të Afrikës dhe është një burim transporti për miliona njerëz. Është gjithashtu një burim energjie hidroelektrike për shkak të shkarkimit të tij të gjerë.
10. Lumi Amur – 4,444 km
Lumi Amur është një kufi natyror midis Kinës dhe Rusisë përpara se të derdhet në Detin e Okhotsk. Ndryshe nga lumenjtë e tjerë në rajonin aziatik, lumi Amur është relativisht i padëmtuar, me pjesë të mëdha të lumit që mbeten të paprekura. Lumi është shtëpia e jetës së egër të larmishme me ekosisteme unike, duke përfshirë habitatet e tigrit Amur dhe leopardit Amur.
No comments:
Post a Comment