Doktrina e Besimit Publik dhe Mjedisi

Nga Labinot Smakaj

I. Doktrina e besimit publik buron nga e drejta romake dhe më pas nga tradita anglo-amerikane. Ajo nënkupton se disa burime natyrore, si lumenjtë, detet, brigjet dhe ajri, nuk mund të bëhen pronë private sepse i përkasin të gjithë njerëzve. Shteti vepron si kujdestar i tyre për të garantuar përdorimin e drejtë dhe të qëndrueshëm nga brezat aktualë dhe ata të ardhshëm. Pra, doktrina nuk është thjesht një teori moderne, ajo ka rrënjë historike dhe shërben si një mjet juridik për mbrojtjen e burimeve publike.

Në errësirë, Kosova humb rrugën drejt energjisë së ripërtëritshme

Gjashtëqind mijë tonë. Kaq qymyr nxjerr përafërsisht Korporata Energjetike e Kosovës (KEK) në muaj. Por, kjo sasi e nxjerrë e e përpunuar dhe transformuar në energji elektrike, nuk ka mjaftuar në dimrat e fundit për t’i mbuluar nevojat e konsumatorëve në Kosovë. Kjo, pasi që pothuajse gjithë barrën për furnizim me energji elektrike e mbajnë mbi supe dy termocentralet e vjetruara, Kosova A dhe Kosova B.

Një inxhinier i KEK-ut tregoi për Radion Evropa e Lirë se, pavarësisht se a nxirret më shumë qymyr nga miliarda tonët në dispozizion, dy termocentralet nuk kanë kapacitet të prodhojnë më shumë rrymë. Rreth dy dekada më parë, Kosova planifikonte të ndërtonte një termocentral të ri, Kosovën e Re, për ta shtuar prodhimin. Por, pas tërheqjes së Bankës Botërore nga projekti në vitin 2018 dhe dështimit të marrëveshjes me Countour Global në vitin 2020, ky projekt nuk u realizua.

Nga natyra tek burimet e jetesës: Pse pyjet e Kosovës kanë rëndësi për të gjithë

Nga Jonas Westerlund, ambasador i Suedisë në Kosovë dhe Hubert Perr, udhëheqës për bashkëpunim i Zyrës së Bashkimit Evropian në Kosovë

Pyjet mbulojnë gati gjysmën e territorit të Kosovës dhe ato formësojnë peizazhin, jetesën dhe zhvillimin afatgjatë të saj. Për breza të tërë, pyjet kanë mbrojtur ujërat, kanë zbutur ndikimet klimatike, kanë mbështetur biodiversitetin dhe kanë mirëmbajtur të hyrat për njerëzit e vendeve rurale. Derisa presionet mjedisore rriten, pyjet mbeten një nga pasuritë më të vlefshme të Kosovës që kërkojnë mbrojtje dhe shfrytëzim të përgjegjshëm.

Pylltaria është gjithashtu një pjesë integrale e shtyllës sociale dhe ekonomike të Kosovës. Pyjet rregullojnë ujërat, parandalojnë erozionin e tokës, deponojnë karbonin dhe mbështesin specie të ndryshme. Për familjet rurale, ato sigurojnë dru zjarri, produkte pyjore jo-drunore dhe punësim, gjerësa mbështesin turizmin dhe përpunimin e drurit. E ardhmja e pyjeve të Kosovës është ngushtë e lidhur me mirëqenien e popullatës të saj. Kjo është arsyeja pse Bashkimi Evropian dhe Suedia mbështetën sektorin pyjor në Kosovë, duke njohur rëndësinë e tij që ka për menaxhimin e qëndrueshëm të burimeve natyrore, zhvillimin rural dhe mbrojtjen e mjedisit.

Shtatë veprime individuale për një planet më të qëndrushëm!

Ngadalësimi i ndryshimit të klimës është një detyrë e madhe, por veprime të vogla individuale mund të shtohen për të ndihmuar në uljen e emetimeve. Në vitin 2024, pragu kritik 1.5 gradë Celsius u shkel për një vit të plotë për herë të parë, duke theksuar nevojën urgjente për të ulur me shpejtësi emetimet globale. Pjesa më e madhe e punës së nevojshme për të frenuar ndryshimet klimatike shkon përtej kompetencave të individëve nga rritja e energjisë së rinovueshme deri te ndalimi i prodhimit të naftës, gazit dhe qymyrit. Por hulumtimet tregojnë se veprimet individuale mund të shtohen gjithashtu. Por ndonjëherë mund të jetë dërrmuese të dish se ku të fillosh. Cilat veprime mund të bëjnë një ndryshim domethënës? Ne kemi përmbledhur disa nga veprimet më ndikuese që mund të ndërmerrni për të jetuar një jetë më të qëndrueshme këtë vit, nga ngrënia e më shumë ushqimeve me bazë bimore deri te ulja e numrit të fluturimeve deri te blerja e më shumë rrobave të përdorura.

Çfarë janë mikropyjet dhe cili është roli i tyre në klimën e zonave urbane?

Midis rrugëve të ngarkuara, parqeve dhe qendrave tregtare, një transformim i gjelbër është duke u zhvilluar në heshtje, duke e rikthyer natyrën në shtrirjen urbane të qyteteve. Mikropyjet, zona të vogla me pemë pyjore të mbjella dendur, po mbillen kudo nga Londra në Los Anxhelos. Më shumë se 420 milionë hektarë pyje janë humbur për përdorime të tjera që nga viti 1990, sipas Raportit të OKB-së për gjendjen e pyjeve në botë për vitin 2020. Me më shumë se 85 për qind të popullsisë globale që jeton në zona urbane, mikropyjet në qytete ofrojnë një mundësi thelbësore për të luftuar shpyllëzimin.

Çka na udhëzon natyra?

Të jetosh në harmoni me natyrën nuk do të thotë vetëm të kujdesësh për të por njëkohësisht jeta në harmoni me natyrën dhe sipas rregullave të saj siguron edhe vazhdimësinë e jetës dhe shumë përfitime dhe avantazhe. Një nga aspektet më të rëndësishme të riartikulimit të zhvillimit njerëzor është të theksohet nevoja për drejtësi ndaj natyrës dhe qenieve të tjera të gjalla. Ne nuk mund të zhvillohemi nëse jeta jonë nuk rilidhet dhe në ekuilibër, bashkëpunim dhe harmoni me natyrën. Një ekuilibër i mirë midis njohurive vendase dhe shkencës dhe teknologjisë moderne mund të na çojë në një rrugë të gjatë drejt këtij vizioni të ri të zhvillimit të qëndrueshëm njerëzor. Andaj për këtë shumë zbulime të ndryshme të botës moderne janë të bazuara pikërisht në fenomenet natyrore apo edhe në lloje te caktuara bimore dhe shtazore. 

A dini çka është kronobiologjia?

E teksa natyra ripërtërin vetveten, edhe ne, pothuajse arrijmë të përjetojmë të njëjtin proces, brenda vetes. Natyra në zbukurim bën që gati-gati edhe e përditshmja jonë të na duket më e bukur. Ndihemi më të gjallë, më energjikë, më optimistë. Pengesat nisin të na duken më të lehta, më të kapërcyeshme, më të zgjidhshme. Dhe një lumë idesh, planesh, projektesh na vërtit sa andej-këtej. “Duam t’i bëjmë të gjitha! Duam t’i nisim tani!” Në këtë aspekt, i kemi shumë borxhe pranverës. Por, e gjitha, nuk është thjesht aq emotive sa duket. Ne jemi qenie të krijuara për të jetuar në harmoni me natyrën, në përshtatje të plotë me ciklet e saj. Mijëra vite më parë, “zgjoheshim me Diellin e flinim me Hënën”. Sigurisht, jemi pjesë e natyrës dhe kjo bën që rregullat e saj të vlejnë dhe për ne. Pavarësisht sesi apo sesa i kemi modifikuar mënyrat tona të jetesës, disa gjëra nuk mund të kalojnë pa u ndjerë. Për më tepër ato rregullohen nga mekanizma të përcaktuar, apo më mirë të themi, të paracaktuar.

Katër masa për të reduktuar mbetjet plastike në mjedis

Mbetjet plastike mund të riciklohen ose digjen siç duhet, por shpesh thjesht përfundojnë në mjedis ose në deponi. Një grup kërkimor nga Universiteti i Berkeley në SHBA tani ka një lajm të mirë: vetëm katër masa kryesore mund të zvogëlojnë me 91 për qind këto mbetje plastike të depozituara në mënyrë jo të duhur. Shkencëtarët publikuan idetë e tyre pak përpara raundit përfundimtar të planifikuar të negociatave për një marrëveshje globale të OKB-së për plastikë që synon ndalimin e rritjes së ndotjes plastike në dete dhe në tokë. Tetë instrumente do të diskutohen në bisedimet që do të mbahen në Busan të Koresë së Jugut në fund të nëntorit. Vetëm katër prej tyre do të mjaftonin për të reduktuar në mënyrë drastike mbetjet plastike të pa ricikluara, shkruan një ekip hulumtues i udhëhequr nga Samuel Pottinger në revistën "Science". Emetimet e gazeve serrë nga prodhimi i plastikës mund të reduktohen gjithashtu me një të tretën.

Qeveria daneze premton të mbjellë një miliard pemë brenda 20 vjetëve

Partitë politike në Danimarkë janë dakorduar që të mbillen një miliard pemë për 20 vjet ndërsa 10 për qind e tokave bujqësore të shndërrohen në pyje dhe habitate natyrore për të reduktuar përdorimin e plehrave në kuadër të luftës kundër ndryshimeve klimatike, transmeton Anadolu. Qeveria daneze e koalicionit e përbërë nga Socialdemokratët, Liberalët dhe të Moderuarit njoftoi se ka arritur marrëveshje me Partinë Popullore Socialiste, Partinë Popullore Konservatore, Aleancën Liberale dhe Partinë Social Liberale për "Marrëveshjen Trepalëshe të Gjelbër" që synon transformimin e tokave bujqësore dhe uljen e emetimeve të gazrave serrë me 70 për qind deri në vitin 2030.

Ngrohja e oqeanit po ndryshon ekosistemet detare!

Profesoresha në Institutin e Oqeanografisë Scripps në Universitetin e Kalifornisë në San Diego, SHBA. dr. Lisa Levin vuri në dukje se rritja e temperaturave të oqeanit si rezultat i ngrohjes globale i detyron krijesat detare të migrojnë në rajone më të ftohta. Sipas të dhënave nga Administrata Kombëtare Oqeanike dhe Atmosferike e SHBA (NOAA), në 10 muajt e parë të vitit 2024, temperatura mesatare globale u mat 1.94 gradë mbi mesataren e 175 viteve të fundit, ndërsa temperatura mesatare globale e ujit në sipërfaqen e detit ishte 0.99 gradë mbi mesataren. 10 muajt e parë të vitit u regjistruan si periudha më e nxehtë janar-tetor për sa i përket temperaturave të ujit në sipërfaqen e tokës dhe detit.

Disa këshilla të rëndësishme nga Shërbimi i Kërkim-Shpëtimit Malor i Kosovës

Ndërsa dimri mbulon malet me një bukuri të rrallë, sfidat që ai sjell kërkojnë kujdes të shtuar. Shërbimi i Kërkim-Shpëtimit Malor i Kosovës apelon për ndërgjegjësim dhe përgatitje të plotë për të gjithë ata që planifikojnë të eksplorojnë zonat malore. Kushtet dimërore, shpesh të paparashikueshme, mund të përbëjnë rrezik për këdo që nuk është i pajisur ose i informuar si duhet. Më poshtë janë disa këshilla praktike për të garantuar një aventurë të sigurt dhe të këndshme në malet tona. Mbani mend: përgjegjësia dhe parandalimi janë çelësat për t'u kthyer në shtëpi të sigurt.

Përshtatja ndaj ndryshimeve klimatike, cilat janë mundësitë dhe modelet?

Mirë se vini në një botë ku përshtatja ndaj ndryshimeve klimatike nuk ka të bëjë vetëm me skenarët dhe zbutjen e ditës së gjykimit. Përkundrazi, është një botë ku ne përdorim kreativitetin tonë, parashikojmë mundësitë e së ardhmes dhe punojmë drejt rezultateve të dëshirueshme dhe elastike. Ky koncept është bërë jehonë nga dhjetë shkencëtarë pionierë në një artikull të botuar në një nga revista prestigjioze Nature Partner. "Ne shkencëtarët nuk duhet thjesht të përshkruajmë skenarët e fundit të botës, por të krijojmë një vizion që njerëzit të besojnë dhe të punojnë drejt tij", tha profesori Chris Zevenbergen nga Universiteti i Teknologjisë në Delft, një nga autorët kryesorë të studimit. Ky ndryshim radikal i fokusit është një ndryshim i mundshëm i lojës, veçanërisht për deltat e lumenjve urbanë të cenueshëm.

2025 mund të jetë vendimtar për veturat elektrike!

Nga 1 janari, veturat e reja do të shtrenjtohen nga 1000 deri në 2000 euro. Është Evropa dhe politika e saj mjedisore që po i detyron prodhuesit të shtrëngojnë rripat e tyre për sa i përket emetimeve të CO2. Nga ana tjetër, Evropa do të vërshohet me vetura elektrike më të përballueshme, si dhe shitjet e modeleve stok. Jeta në të gjithë Evropën është më e shtrenjtë se kurrë më parë. Pas pandemisë Covid-19, çmimet janë vazhdimisht në rritje. Tregu është përballur me pengesa të ndryshme si kriza e furnizimit dhe rritja e kostove të energjisë. Me ardhjen e vitit 2025, do të hyjë në fuqi një rregullore e re e shkarkimeve që ul kufirin e CO2 që çdo automjet duhet të emetojë. Për të shmangur ose ulur dënimin, veturat me djegie të brendshme do të subvencionojnë blerjen e veturave elektrike. Si?

Roli i infrastrukturës së gjelbër në përshtatatje ndaj ndryshimeve klimatike!

Përveç verërave më të nxehta dhe shkrirjes së akullnajave, ndryshimi i klimës po transformon mënyrën, kur dhe ku bie shi. Kjo sfidon shumë nga sistemet e kanalizimeve në botë, veçanërisht me tendosjet e shtuara të rritjes së popullsisë dhe rritjen e urbanizimit. Sistemet e ujërave të zeza të epokës viktoriane thjesht nuk ishin të dizajnuara për klimën drejt të cilës po shkojmë. Kjo ka implikime të mëdha për shëndetin publik, cilësinë e ujit dhe jetën urbane. Rritja e popullsisë do të thotë se kanalizimet ndonjëherë mbingarkohen pa reshje fare. Më pas, shtoni ndryshimin e klimës në përzierje. Reshjet më të mëdha po bëhen më të zakonshme, gjë që sjell probleme për sistemet e kanalizimeve që thjesht nuk mund të përballojnë vëllimet në rritje të ujit. Një lloj sistemi, i quajtur sistem i kombinuar i kanalizimeve lloji mbizotërues në Britani dhe Evropë është veçanërisht i prekshëm.

Ambientalisti që mbjellë pemë në Librin e Rekordeve Guinness

Ambientalisti australian Jimi Cohen, i cili hyri në Librin e Rekordeve Guinness duke mbjellë 30 mijë e 469 fidanë mangrove vetëm në 24 orë në rajonin Kwale të Kenias, tha se qëllimi i tij i radhës është të mbjellë një miliard pemë në grup. Sipas të dhënave nga portali i statistikave online Statista, 28.3 milionë hektarë pyje do të humbasin në mbarë botën në vitin 2023. Kjo shifër tregon një rritje prej 23.8 për qind të humbjes së sipërfaqes së pemëve krahasuar me një vit më parë. Numri i nismave që nxisin mbjelljen e pemëve kundër rritjes së humbjes së sipërfaqeve të pemëve dhe numri i vullnetarëve mjedisorë që japin shembull me veprimet e tyre po rritet gjithashtu.

Metodat e reja për riciklimin e metaleve nga mbetjet elektronike

Mbështetja jonë në rritje në teknologji po ushtron presion mbi furnizimin global të materialeve që janë thelbësore për prodhimin e pajisjeve elektronike. Lëndët e para janë duke u minuar për të mbuluar kërkesën për telefona inteligjentë, laptopë, serverë kompjuterësh dhe automjete elektrike, duke vënë presion mbi mjedisin. Një theks më i madh në teknologjinë e rinovueshme dhe në inteligjencën artificiale vetëm sa do ta shtojë këtë sfidë.

Por a mund të rikuperojmë më shumë nga materialet që na nevojiten për këto pajisje nga mbeturinat e elektronikës?

Pemët luajnë rol të rëndësishëm në klimën e zonave urbane

Pemët ofrojnë përfitime të pamohueshme ftohëse gjatë ditës duke siguruar hije dhe duke reduktuar nxehtësinë përmes avullimit. Megjithatë, hulumtimi i ri zbulon se gjatë natës, mbulesat e pemëve mund të bllokojnë nxehtësinë dhe potencialisht të rrisin temperaturat. Studimi, i udhëhequr nga shkencëtarët nga Universiteti i Kembrixhit, thekson rëndësinë e planifikimit strategjik kur integrohen pemët në peizazhet urbane për të luftuar në mënyrë efektive stresin e nxehtësisë. "Pemët kanë një rol vendimtar për të luajtur në ftohjen e qyteteve, por ne duhet t'i mbjellim ato në mënyrë shumë më strategjike për të maksimizuar përfitimet që ato mund të ofrojnë", tha dr. Ronita Bardhan, një profesoreshë e asociuar në Universitetin e Kembrixhit.

Mbulimi i autostradave me panele solare, projekti më i madh në histori të energjisë diellore

Një iniciativë novatore propozon mbulimin e rrjetit të gjerë të autostradave të Amerikës me mbi 52 miliardë panele diellore, duke e shndërruar infrastrukturën rrugore në një burim masiv të energjisë së rinovueshme. Ky projekt ambicioz, i drejtuar nga studiues nga institucione të ndryshme prestigjioze, synon të prodhojë më shumë energji elektrike sesa kërkesa aktuale e Shteteve të Bashkuara. Nëse është i suksesshëm, ai mund të jetë një hap thelbësor në reduktimin e emetimeve globale të karbonit dhe ndryshimin e mënyrës se si i qasemi prodhimit të energjisë.

Amsterdami ndalon ndërtimin e hoteleve të reja në mbrojtje të turizmit!

Qyteti turistik holandes Amsterdami nuk do të lejojë më ndërtimin e ndërtesave të reja të hoteleve si pjesë e luftës kundër turizmit masiv, tha qeveria lokale. “Ne duam ta bëjmë dhe ta mbajmë qytetin të jetueshëm për banorët dhe vizitorët. Kjo do të thotë: nuk ka mbiturizëm, nuk ka hotele të reja dhe jo më shumë se 20 milionë hotele gjatë natës nga turistët në vit”, thuhet në një deklaratë. Një hotel i ri në Amsterdam mund të ndërtohet vetëm nëse mbyllet një hotel tjetër, nëse numri i vendeve të fjetjes nuk rritet dhe nëse hoteli i ri do të jetë më i mirë për shembull, më i qëndrueshëm. Megjithatë, rregulli nuk zbatohet për hotelet e reja që kanë siguruar tashmë një leje.

Si ti largoni mizat nga ambientet e shtëpisë suaj?

Lëkura e limonit është jashtëzakonisht e dobishme në shtëpi, jo vetëm si pastrues, por edhe si një mënyrë natyrale për të larguar mizat. Mund të përdoret për të larë enët, lavamanët dhe madje edhe tavolinat e kuzhinës. Mizat janë të bezdisshme dhe mund të jenë të bezdisshme për një sërë arsyesh. Ata lënë jashtëqitje në dritare dhe sipërfaqe të tjera në shtëpi, ulen në ushqim dhe vazhdimisht gumëzhin rreth nesh.