10 lumenjtë më të gjatë në botë dhe pikat e tyre të origjinës

Para ardhjes së autostradës, hekurudhës dhe aeroplanit, lumenjtë ishin rrugët kryesore të përdorura për tregti, migrim, bujqësi dhe shkëmbim kulturash. Është fakt se shumë nga vendbanimet më të hershme njerëzore u themeluan pranë lumenjve, ku fushat pjellore të përmbytjeve siguronin mbështetjen për bujqësinë, duke u lejuar njerëzve të jetonin në mjediset shpesh të pafavorshme të ofruara nga lumenjtë. Edhe sot, lumenjtë më të gjatë në botë janë rrugët kryesore ekologjike dhe ekonomike në planet. Nga pyjet e shiut të Amazonës deri te fushat afrikane, nga bora siberiane deri te shkretëtirat e Lindjes së Mesme, lumenjtë më të gjatë janë rrugët kryesore që mbulojnë qindra kilometra dhe disa kombe. Në këtë artikull janë 10 lumenjtë më të gjatë në botë, secili prej tyre i shquar jo vetëm për gjatësinë e tyre, por edhe për rëndësinë e tyre për zhvillimin e tokave përreth.

Zbulimi që ka habitur shkencëtarët lidhur me rrjedhën e lumit Amazon

Amazona, lumi më i madh në botë për nga vëllimi i ujit, nuk ka qenë gjithmonë i tillë siç e njohim sot. Studime të reja tregojnë se miliona vjet më parë ai ka pasur një drejtim krejt tjetër rrjedhjeje, duke derdhur ujin nga lindja drejt perëndimit, në vend se të derdhej në Oqeanin Atlantik. Ky fakt ka habitur edhe vetë gjeologët, pasi rrjedhat e lumenjve të tillë nuk ndryshojnë kaq rrënjësisht gjatë historisë së Tokës. Sipas një studimi të publikuar në revistën Nature Ecology & Evolution në vitin 2023, ngritja e maleve të Andeve ka qenë faktori vendimtar që ndryshoi fatin e Amazonës.

Doktrina e Besimit Publik dhe Mjedisi

Nga Labinot Smakaj

I. Doktrina e besimit publik buron nga e drejta romake dhe më pas nga tradita anglo-amerikane. Ajo nënkupton se disa burime natyrore, si lumenjtë, detet, brigjet dhe ajri, nuk mund të bëhen pronë private sepse i përkasin të gjithë njerëzve. Shteti vepron si kujdestar i tyre për të garantuar përdorimin e drejtë dhe të qëndrueshëm nga brezat aktualë dhe ata të ardhshëm. Pra, doktrina nuk është thjesht një teori moderne, ajo ka rrënjë historike dhe shërben si një mjet juridik për mbrojtjen e burimeve publike.

Reduktohet përdorimi i qeseve të plastikës në Kosovë

Raporti për përdorimin e qeseve plastike në Kosovë i publikuar nga Agjencia per Mbrojtjen e Mjedisit te Kosoves, në kuadër të gjetjeve kryesore ka specifikuar se masa për reduktimin e qeseve plastike sipas UA Nr. 07/2023, ka nxitur ndryshime të dukshme në sjelljen e konsumatorëve dhe në treg, brenda një periudhe relativisht të shkurtër zbatimi. Vendosja e tarifës prej 0.05 € për çdo qese plastike të lehtë ka ndikuar ndjeshëm në ndryshimin e sjelljes së konsumatorëve dhe ka krijuar një normë të re mjedisore në rrjetet formale të tregtisë me pakicë.

Rezultatet e vlerësimit bazuar në të dhënat e grumbulluara nga shitësit me pakicë tregojnë një ulje të ndjeshme të përdorimit të qeseve të shpërndara, ndërsa llogaritjet vlerësojnë se konsumi mesatar vjetor për vitin 2024 ishte rreth 55 qese plastike për person, që është më i ulët se mesatarja e BE-së (66.6 qese për person), apo dukshëm më I ultë se sa targeti i përcaktuar nga (UA Nr. 07/2023) për vitin 2024 që ishte 180 qese plastikës për person.

Japonia, arrin mrekullinë e shndërrimit të ujit të kripur në energji

Në përpjekjen globale për të ulur varësinë nga karburantet fosile, Japonia ka bërë një hap historik drejt energjisë së pastër. Muajin e kaluar, vendi aziatik inauguroi në Fukuoka centralin e parë të energjisë “osmoticë”, duke u bërë shteti i dytë në botë që investon në këtë teknologji, pas Danimarkës, e cila hapi të parën në vitin 2023. Energjia “osmoticë”, e njohur edhe si “energji blu”, prodhohet nga përzierja e ujit të ëmbël me ujin e kripur përmes një membrane gjysmëpërshkuese. Ky proces gjeneron presion që lëviz turbina për të prodhuar elektricitet. Me këtë sistem, Japonia synon të prodhojë rreth 880 mijë kilovat orë në vit, energji e mjaftueshme për të furnizuar afërsisht 300 familje. Fillimisht, centrali do të përdoret për të siguruar energji për impiantin e desalinizimit të Fukuokës, që furnizon me ujë të pijshëm zonat përreth.

Në errësirë, Kosova humb rrugën drejt energjisë së ripërtëritshme

Gjashtëqind mijë tonë. Kaq qymyr nxjerr përafërsisht Korporata Energjetike e Kosovës (KEK) në muaj. Por, kjo sasi e nxjerrë e e përpunuar dhe transformuar në energji elektrike, nuk ka mjaftuar në dimrat e fundit për t’i mbuluar nevojat e konsumatorëve në Kosovë. Kjo, pasi që pothuajse gjithë barrën për furnizim me energji elektrike e mbajnë mbi supe dy termocentralet e vjetruara, Kosova A dhe Kosova B.

Një inxhinier i KEK-ut tregoi për Radion Evropa e Lirë se, pavarësisht se a nxirret më shumë qymyr nga miliarda tonët në dispozizion, dy termocentralet nuk kanë kapacitet të prodhojnë më shumë rrymë. Rreth dy dekada më parë, Kosova planifikonte të ndërtonte një termocentral të ri, Kosovën e Re, për ta shtuar prodhimin. Por, pas tërheqjes së Bankës Botërore nga projekti në vitin 2018 dhe dështimit të marrëveshjes me Countour Global në vitin 2020, ky projekt nuk u realizua.

Nga natyra tek burimet e jetesës: Pse pyjet e Kosovës kanë rëndësi për të gjithë

Nga Jonas Westerlund, ambasador i Suedisë në Kosovë dhe Hubert Perr, udhëheqës për bashkëpunim i Zyrës së Bashkimit Evropian në Kosovë

Pyjet mbulojnë gati gjysmën e territorit të Kosovës dhe ato formësojnë peizazhin, jetesën dhe zhvillimin afatgjatë të saj. Për breza të tërë, pyjet kanë mbrojtur ujërat, kanë zbutur ndikimet klimatike, kanë mbështetur biodiversitetin dhe kanë mirëmbajtur të hyrat për njerëzit e vendeve rurale. Derisa presionet mjedisore rriten, pyjet mbeten një nga pasuritë më të vlefshme të Kosovës që kërkojnë mbrojtje dhe shfrytëzim të përgjegjshëm.

Pylltaria është gjithashtu një pjesë integrale e shtyllës sociale dhe ekonomike të Kosovës. Pyjet rregullojnë ujërat, parandalojnë erozionin e tokës, deponojnë karbonin dhe mbështesin specie të ndryshme. Për familjet rurale, ato sigurojnë dru zjarri, produkte pyjore jo-drunore dhe punësim, gjerësa mbështesin turizmin dhe përpunimin e drurit. E ardhmja e pyjeve të Kosovës është ngushtë e lidhur me mirëqenien e popullatës të saj. Kjo është arsyeja pse Bashkimi Evropian dhe Suedia mbështetën sektorin pyjor në Kosovë, duke njohur rëndësinë e tij që ka për menaxhimin e qëndrueshëm të burimeve natyrore, zhvillimin rural dhe mbrojtjen e mjedisit.

Fituesi i Çmimit Nobel krijon pajisje që nxjerr 1,000 litra ujë të pastër nga ajri çdo ditë

Një avancim i madh në nxjerrjen e ujit nga atmosfera po e bën ajrin një burim jetësor të mundshëm. Kimisti Omar Yaghi ka zhvilluar një pajisje në shkallë të madhe që mund të nxjerrë deri në 1,000 litra ujë të pijshëm të pastër çdo ditë direkt nga ajri. Sistemi përdor materiale të avancuara të njohura si metal-organic frameworks (MOFs), që veprojnë si sfungjerë mikroskopik. Këto struktura shumë poroze kapin molekulat e ujit edhe në mjedise me lagështi të ulët dhe i lëshojnë ato kur ekspozohen ndaj nxehtësisë së butë, si drita e diellit.

Ditët më Qesharake që Festohen Nëpër Botë!

Bota feston shumë ditë – disa me të vërtetë interesante, ndërsa disa, ama, mjaft të pazakonta. Ndonëse ato që bien në kategorinë e fundit janë kryesisht jozyrtare, të krijuara thjesht nga nevoja ose janë rezultat i një nate shumë të rrëmbyer, ato janë aq të lezetshme sa është e vështirë t'i injorosh. Ndoshta dikush do të dëshironte që ato të merrnin vulën e "festave zyrtare" në mënyrë që të gjithë njerëzit në mbarë botën të mund të bashkohen në çmendurin e festimit të tyre. Në vijim të këtij artikulli po ju sjellim disa nga këto festa të çmendura.

A e dini cilat janë tunelet rrugore më të gjata në botë?

Zvicra është kampione e botës në tunele. Kur u përfundua në vitin 2016, tuneli i trenave Gotthard vendosi rekordin botëror si tuneli më i gjatë hekurudhor në botë – dhe ende mban këtë titull sot. Me 57 kilometra, tuneli është shumë më i gjatë se vëllai i tij i vogël, tuneli rrugor Gotthard. Por, Zvicra nuk është kampione në tunelet rrugore. Disa shtete të tjera janë përpara saj me tunele me distanca më të mëdha. Në vijim të këtij artikulli po ju sjellim informata për gjashtë tunelet rrugore më të gjata në botë.

Shtatë veprime individuale për një planet më të qëndrushëm!

Ngadalësimi i ndryshimit të klimës është një detyrë e madhe, por veprime të vogla individuale mund të shtohen për të ndihmuar në uljen e emetimeve. Në vitin 2024, pragu kritik 1.5 gradë Celsius u shkel për një vit të plotë për herë të parë, duke theksuar nevojën urgjente për të ulur me shpejtësi emetimet globale. Pjesa më e madhe e punës së nevojshme për të frenuar ndryshimet klimatike shkon përtej kompetencave të individëve nga rritja e energjisë së rinovueshme deri te ndalimi i prodhimit të naftës, gazit dhe qymyrit. Por hulumtimet tregojnë se veprimet individuale mund të shtohen gjithashtu. Por ndonjëherë mund të jetë dërrmuese të dish se ku të fillosh. Cilat veprime mund të bëjnë një ndryshim domethënës? Ne kemi përmbledhur disa nga veprimet më ndikuese që mund të ndërmerrni për të jetuar një jetë më të qëndrueshme këtë vit, nga ngrënia e më shumë ushqimeve me bazë bimore deri te ulja e numrit të fluturimeve deri te blerja e më shumë rrobave të përdorura.

Suedia ka lejuar gjahun e ujqve, cila është arsyeja?

Gjuetia e ujqërve në Suedi fillon tashmë ka filluar, me vendin që synon të përgjysmojë popullsinë e grabitqarit të rrezikuar. Qeveria suedeze ka dhënë dritën jeshile që pesë familje të tëra ujqërish, gjithsej 30 ujqër, të vriten në një gjueti që sipas ligjit të BE-së është e paligjshme. Sipas konventës së Bernës, specieve të mbrojtura nuk mund të shkaktohet që popullsia e tyre të bjerë nën një nivel të qëndrueshëm. Popullsia e ujqërve në Suedi ra me pothuajse 20% në 2022-2023 dhe tani ka 375 individë të regjistruar. Rënia është për shkak të rritjes së presionit të gjuetisë dhe qeveria njoftoi në fillim të këtij viti se synonte të përgjysmonte popullsinë, me 170 ujqër duke u bërë niveli i ri minimal për "statusin e favorshëm të ruajtjes", në vend të minimumit aktual prej 300.

Udhëtim epik i skifterit nga Afrika e Jugut në Finlandë

Ky artikull tregon rrugën e migrimit të jashtëzakonshëm të një skifteri të markuar me GPS ndërsa ai udhëton mijëra milje nga Afrika e Jugut në Finlandë.  Udhëtimi i skifterit u monitorua duke përdorur një pajisje gjurmuese GPS të lidhur mirë me trupin e tij. Kjo pajisje regjistroi vendndodhje të sakta, duke u mundësuar studiuesve të analizojnë rrugën e zogut në kohë reale. Gjurmuesi përdor teknologjinë satelitore, duke siguruar transmetim të saktë të të dhënave edhe në zona të largëta. Gjurmuesit GPS kanë revolucionarizuar mënyrën se si shkencëtarët studiojnë zogjtë shtegtarë. Mbledhja e të dhënave të vazhdueshme ofron njohuri për modelet e lëvizjes, shpejtësinë e fluturimit dhe vendndodhjet e ndalesave. Ky informacion ndihmon në hartimin e rrugës së skifterit dhe për të kuptuar se si krijesa të tilla të vogla lundrojnë në kontinente.

Çfarë janë mikropyjet dhe cili është roli i tyre në klimën e zonave urbane?

Midis rrugëve të ngarkuara, parqeve dhe qendrave tregtare, një transformim i gjelbër është duke u zhvilluar në heshtje, duke e rikthyer natyrën në shtrirjen urbane të qyteteve. Mikropyjet, zona të vogla me pemë pyjore të mbjella dendur, po mbillen kudo nga Londra në Los Anxhelos. Më shumë se 420 milionë hektarë pyje janë humbur për përdorime të tjera që nga viti 1990, sipas Raportit të OKB-së për gjendjen e pyjeve në botë për vitin 2020. Me më shumë se 85 për qind të popullsisë globale që jeton në zona urbane, mikropyjet në qytete ofrojnë një mundësi thelbësore për të luftuar shpyllëzimin.

Ndryshimi i klimës dhe e ardhmja e kafes!

Ngrohja e klimës dhe moti ekstrem janë përgjegjës për uljen e prodhimit të kafesë, e cila, nga ana tjetër, ndikon gjithashtu në cilësinë e kokrrave të kafesë. Ekspertët e burimeve thonë se ndryshimi i klimës ishte pjesërisht përgjegjës për rritjen globale të çmimeve të kafesë në vitin 2024, gjë që ka ndikuar negativisht në fermat e vogla të kafesë. Deri në vitin 2050, mund të ketë tokë më pak të përshtatshme për kultivimin e kafesë. Megjithatë, kooperativat bujqësore në vendet kryesore prodhuese të kafesë po luftojnë, të mbështetura nga konsumatorët e ndërgjegjshëm.

Kriza klimatike: 5 gjërat që kërkojnë vëmendje në 2025!

Qyteti Amazonian i Belem, Brazil, do të jetë fokusi global i përpjekjeve për të trajtuar krizën klimatike në nëntor 2025, kur ai pret një nga konferencat më të rëndësishme të OKB-së për klimën në vitet e fundit. Megjithatë, gjatë gjithë viteve do të ketë shumë mundësi për të bërë përparim të rëndësishëm në disa çështje të lidhura me klimën, nga nivelet marramendëse të ndotjes plastike te financimi i kalimit drejt një ekonomie globale më të pastër.

Çka na udhëzon natyra?

Të jetosh në harmoni me natyrën nuk do të thotë vetëm të kujdesësh për të por njëkohësisht jeta në harmoni me natyrën dhe sipas rregullave të saj siguron edhe vazhdimësinë e jetës dhe shumë përfitime dhe avantazhe. Një nga aspektet më të rëndësishme të riartikulimit të zhvillimit njerëzor është të theksohet nevoja për drejtësi ndaj natyrës dhe qenieve të tjera të gjalla. Ne nuk mund të zhvillohemi nëse jeta jonë nuk rilidhet dhe në ekuilibër, bashkëpunim dhe harmoni me natyrën. Një ekuilibër i mirë midis njohurive vendase dhe shkencës dhe teknologjisë moderne mund të na çojë në një rrugë të gjatë drejt këtij vizioni të ri të zhvillimit të qëndrueshëm njerëzor. Andaj për këtë shumë zbulime të ndryshme të botës moderne janë të bazuara pikërisht në fenomenet natyrore apo edhe në lloje te caktuara bimore dhe shtazore. 

A dini çka është kronobiologjia?

E teksa natyra ripërtërin vetveten, edhe ne, pothuajse arrijmë të përjetojmë të njëjtin proces, brenda vetes. Natyra në zbukurim bën që gati-gati edhe e përditshmja jonë të na duket më e bukur. Ndihemi më të gjallë, më energjikë, më optimistë. Pengesat nisin të na duken më të lehta, më të kapërcyeshme, më të zgjidhshme. Dhe një lumë idesh, planesh, projektesh na vërtit sa andej-këtej. “Duam t’i bëjmë të gjitha! Duam t’i nisim tani!” Në këtë aspekt, i kemi shumë borxhe pranverës. Por, e gjitha, nuk është thjesht aq emotive sa duket. Ne jemi qenie të krijuara për të jetuar në harmoni me natyrën, në përshtatje të plotë me ciklet e saj. Mijëra vite më parë, “zgjoheshim me Diellin e flinim me Hënën”. Sigurisht, jemi pjesë e natyrës dhe kjo bën që rregullat e saj të vlejnë dhe për ne. Pavarësisht sesi apo sesa i kemi modifikuar mënyrat tona të jetesës, disa gjëra nuk mund të kalojnë pa u ndjerë. Për më tepër ato rregullohen nga mekanizma të përcaktuar, apo më mirë të themi, të paracaktuar.

Ngrohja globale po rrezikon fluturat, ato po zhvendosen drejt veriut!

Studiuesit në Greqi janë të shqetësuar edhe për zhdukjen e fluturave. Sipas tyre ato po rrezikohen për shkak të ngrohjes globale. Ndryshimet klimatike dhe ndikimi njerëzor ka bërë që shumë prej fluturave të ndryshme që gjendeshin në Shqipëri por edhe në Greqi të pakësohen, madje ekspertët paralajmërojnë edhe zhdukjen e tyre. Shkencëtarët thonë se “e verdha e ndezur, e zeza, e kuqe dhe blu, fluturat Aleksanor dikur fluturonin me bollëk në shpatet e lulëzuara të Shqipërisë jugperëndimore, tani, si shumë specie të ngjashme po pakësohen . Ndërsa në kopshtin zoologjik afër Athinës, fluturat e bukura shumëngjyrësha janë në rrezik për shkak të ndikimit të aktivitetit njerëzor, si dhe ndryshimeve klimatike.

Katër masa për të reduktuar mbetjet plastike në mjedis

Mbetjet plastike mund të riciklohen ose digjen siç duhet, por shpesh thjesht përfundojnë në mjedis ose në deponi. Një grup kërkimor nga Universiteti i Berkeley në SHBA tani ka një lajm të mirë: vetëm katër masa kryesore mund të zvogëlojnë me 91 për qind këto mbetje plastike të depozituara në mënyrë jo të duhur. Shkencëtarët publikuan idetë e tyre pak përpara raundit përfundimtar të planifikuar të negociatave për një marrëveshje globale të OKB-së për plastikë që synon ndalimin e rritjes së ndotjes plastike në dete dhe në tokë. Tetë instrumente do të diskutohen në bisedimet që do të mbahen në Busan të Koresë së Jugut në fund të nëntorit. Vetëm katër prej tyre do të mjaftonin për të reduktuar në mënyrë drastike mbetjet plastike të pa ricikluara, shkruan një ekip hulumtues i udhëhequr nga Samuel Pottinger në revistën "Science". Emetimet e gazeve serrë nga prodhimi i plastikës mund të reduktohen gjithashtu me një të tretën.