10 lumenjtë më të gjatë në botë dhe pikat e tyre të origjinës

Para ardhjes së autostradës, hekurudhës dhe aeroplanit, lumenjtë ishin rrugët kryesore të përdorura për tregti, migrim, bujqësi dhe shkëmbim kulturash. Është fakt se shumë nga vendbanimet më të hershme njerëzore u themeluan pranë lumenjve, ku fushat pjellore të përmbytjeve siguronin mbështetjen për bujqësinë, duke u lejuar njerëzve të jetonin në mjediset shpesh të pafavorshme të ofruara nga lumenjtë. Edhe sot, lumenjtë më të gjatë në botë janë rrugët kryesore ekologjike dhe ekonomike në planet. Nga pyjet e shiut të Amazonës deri te fushat afrikane, nga bora siberiane deri te shkretëtirat e Lindjes së Mesme, lumenjtë më të gjatë janë rrugët kryesore që mbulojnë qindra kilometra dhe disa kombe. Në këtë artikull janë 10 lumenjtë më të gjatë në botë, secili prej tyre i shquar jo vetëm për gjatësinë e tyre, por edhe për rëndësinë e tyre për zhvillimin e tokave përreth.

Zbulimi që ka habitur shkencëtarët lidhur me rrjedhën e lumit Amazon

Amazona, lumi më i madh në botë për nga vëllimi i ujit, nuk ka qenë gjithmonë i tillë siç e njohim sot. Studime të reja tregojnë se miliona vjet më parë ai ka pasur një drejtim krejt tjetër rrjedhjeje, duke derdhur ujin nga lindja drejt perëndimit, në vend se të derdhej në Oqeanin Atlantik. Ky fakt ka habitur edhe vetë gjeologët, pasi rrjedhat e lumenjve të tillë nuk ndryshojnë kaq rrënjësisht gjatë historisë së Tokës. Sipas një studimi të publikuar në revistën Nature Ecology & Evolution në vitin 2023, ngritja e maleve të Andeve ka qenë faktori vendimtar që ndryshoi fatin e Amazonës.

Doktrina e Besimit Publik dhe Mjedisi

Nga Labinot Smakaj

I. Doktrina e besimit publik buron nga e drejta romake dhe më pas nga tradita anglo-amerikane. Ajo nënkupton se disa burime natyrore, si lumenjtë, detet, brigjet dhe ajri, nuk mund të bëhen pronë private sepse i përkasin të gjithë njerëzve. Shteti vepron si kujdestar i tyre për të garantuar përdorimin e drejtë dhe të qëndrueshëm nga brezat aktualë dhe ata të ardhshëm. Pra, doktrina nuk është thjesht një teori moderne, ajo ka rrënjë historike dhe shërben si një mjet juridik për mbrojtjen e burimeve publike.

Reduktohet përdorimi i qeseve të plastikës në Kosovë

Raporti për përdorimin e qeseve plastike në Kosovë i publikuar nga Agjencia per Mbrojtjen e Mjedisit te Kosoves, në kuadër të gjetjeve kryesore ka specifikuar se masa për reduktimin e qeseve plastike sipas UA Nr. 07/2023, ka nxitur ndryshime të dukshme në sjelljen e konsumatorëve dhe në treg, brenda një periudhe relativisht të shkurtër zbatimi. Vendosja e tarifës prej 0.05 € për çdo qese plastike të lehtë ka ndikuar ndjeshëm në ndryshimin e sjelljes së konsumatorëve dhe ka krijuar një normë të re mjedisore në rrjetet formale të tregtisë me pakicë.

Rezultatet e vlerësimit bazuar në të dhënat e grumbulluara nga shitësit me pakicë tregojnë një ulje të ndjeshme të përdorimit të qeseve të shpërndara, ndërsa llogaritjet vlerësojnë se konsumi mesatar vjetor për vitin 2024 ishte rreth 55 qese plastike për person, që është më i ulët se mesatarja e BE-së (66.6 qese për person), apo dukshëm më I ultë se sa targeti i përcaktuar nga (UA Nr. 07/2023) për vitin 2024 që ishte 180 qese plastikës për person.

Japonia, arrin mrekullinë e shndërrimit të ujit të kripur në energji

Në përpjekjen globale për të ulur varësinë nga karburantet fosile, Japonia ka bërë një hap historik drejt energjisë së pastër. Muajin e kaluar, vendi aziatik inauguroi në Fukuoka centralin e parë të energjisë “osmoticë”, duke u bërë shteti i dytë në botë që investon në këtë teknologji, pas Danimarkës, e cila hapi të parën në vitin 2023. Energjia “osmoticë”, e njohur edhe si “energji blu”, prodhohet nga përzierja e ujit të ëmbël me ujin e kripur përmes një membrane gjysmëpërshkuese. Ky proces gjeneron presion që lëviz turbina për të prodhuar elektricitet. Me këtë sistem, Japonia synon të prodhojë rreth 880 mijë kilovat orë në vit, energji e mjaftueshme për të furnizuar afërsisht 300 familje. Fillimisht, centrali do të përdoret për të siguruar energji për impiantin e desalinizimit të Fukuokës, që furnizon me ujë të pijshëm zonat përreth.

Në errësirë, Kosova humb rrugën drejt energjisë së ripërtëritshme

Gjashtëqind mijë tonë. Kaq qymyr nxjerr përafërsisht Korporata Energjetike e Kosovës (KEK) në muaj. Por, kjo sasi e nxjerrë e e përpunuar dhe transformuar në energji elektrike, nuk ka mjaftuar në dimrat e fundit për t’i mbuluar nevojat e konsumatorëve në Kosovë. Kjo, pasi që pothuajse gjithë barrën për furnizim me energji elektrike e mbajnë mbi supe dy termocentralet e vjetruara, Kosova A dhe Kosova B.

Një inxhinier i KEK-ut tregoi për Radion Evropa e Lirë se, pavarësisht se a nxirret më shumë qymyr nga miliarda tonët në dispozizion, dy termocentralet nuk kanë kapacitet të prodhojnë më shumë rrymë. Rreth dy dekada më parë, Kosova planifikonte të ndërtonte një termocentral të ri, Kosovën e Re, për ta shtuar prodhimin. Por, pas tërheqjes së Bankës Botërore nga projekti në vitin 2018 dhe dështimit të marrëveshjes me Countour Global në vitin 2020, ky projekt nuk u realizua.

Nga natyra tek burimet e jetesës: Pse pyjet e Kosovës kanë rëndësi për të gjithë

Nga Jonas Westerlund, ambasador i Suedisë në Kosovë dhe Hubert Perr, udhëheqës për bashkëpunim i Zyrës së Bashkimit Evropian në Kosovë

Pyjet mbulojnë gati gjysmën e territorit të Kosovës dhe ato formësojnë peizazhin, jetesën dhe zhvillimin afatgjatë të saj. Për breza të tërë, pyjet kanë mbrojtur ujërat, kanë zbutur ndikimet klimatike, kanë mbështetur biodiversitetin dhe kanë mirëmbajtur të hyrat për njerëzit e vendeve rurale. Derisa presionet mjedisore rriten, pyjet mbeten një nga pasuritë më të vlefshme të Kosovës që kërkojnë mbrojtje dhe shfrytëzim të përgjegjshëm.

Pylltaria është gjithashtu një pjesë integrale e shtyllës sociale dhe ekonomike të Kosovës. Pyjet rregullojnë ujërat, parandalojnë erozionin e tokës, deponojnë karbonin dhe mbështesin specie të ndryshme. Për familjet rurale, ato sigurojnë dru zjarri, produkte pyjore jo-drunore dhe punësim, gjerësa mbështesin turizmin dhe përpunimin e drurit. E ardhmja e pyjeve të Kosovës është ngushtë e lidhur me mirëqenien e popullatës të saj. Kjo është arsyeja pse Bashkimi Evropian dhe Suedia mbështetën sektorin pyjor në Kosovë, duke njohur rëndësinë e tij që ka për menaxhimin e qëndrueshëm të burimeve natyrore, zhvillimin rural dhe mbrojtjen e mjedisit.

Fituesi i Çmimit Nobel krijon pajisje që nxjerr 1,000 litra ujë të pastër nga ajri çdo ditë

Një avancim i madh në nxjerrjen e ujit nga atmosfera po e bën ajrin një burim jetësor të mundshëm. Kimisti Omar Yaghi ka zhvilluar një pajisje në shkallë të madhe që mund të nxjerrë deri në 1,000 litra ujë të pijshëm të pastër çdo ditë direkt nga ajri. Sistemi përdor materiale të avancuara të njohura si metal-organic frameworks (MOFs), që veprojnë si sfungjerë mikroskopik. Këto struktura shumë poroze kapin molekulat e ujit edhe në mjedise me lagështi të ulët dhe i lëshojnë ato kur ekspozohen ndaj nxehtësisë së butë, si drita e diellit.